İlber Ortaylı

Trablusgarp

18 Ekim 2020
29 Eylül 1911’de İtalya bir yılı biraz aşkın süre devam edecek Trablusgarp Savaşı’na kendi tabirleriyle Libya Harbi’ne başladı. Resmi tarihlerde, İtalya’nın savaşı zaferle bitirdiği söyleniyor. Bu sadece Uşi Antlaşması’ndaki neticelerle böyle görünüyor. Genç İtalya’nın büyük devletler safında kolonyal isteklere sahip olmasına rağmen bu gibi savaşları yürütecek gücü olmadığı hem bu savaşta hem de Habeşistan Harbi’nde başarısızlığıyla görüldü.

Trablusgarp Savaşı, İtalyanların tam donanımla ve hiç şüphesiz ki Osmanlı bahriyesiyle mukayese edilmeyecek bir deniz gücüyle saldırmalarına rağmen varlık gösterememelerine neden oldu. Osmanlı bahriyesinin durumu çok hazindi. Uzun süre Haliç’e çekilen donanma, subayların yetiştirilmesi dışında, bir ölçekte bahriye erlerine talim yaptırılmasına rağmen yeterli teknik sınıfların yetiştirilmesini sağlayamamıştır ve donanmanın teknik bakımı da sağlanamıyordu. Bu nedenle denizden Kuzey Afrika’daki bu son imparatorluk parçasının savunmasına destek mümkün olmadı. Osmanlı diplomasinin ağır bir atalet içine girdiği yıllardı. Bizzat sadrazamın, İtalya’yla ilişkilerin iyi olduğunu iddia ettiği bir nutuktan sonra ani hücum yaşanmıştı.



KOLONYALİST UZLAŞMASI

İtalya’nın tasarladığı hücum uzun zamandan beri tartışılıyordu. Daha 1878 Berlin Kongresi’nde Fransa ve Britanya’nın Tunus ve Kıbrıs’ı işgalleri sorunu, kolonyalist devletlerin uzlaşması olarak görülürken İtalya, bu işi tasdik edip etmeyeceğini belirsizce ima etmiştir. Ve bu arada Trablusgarp’ın İtalya’ya ait olduğunu İngiltere ve Fransa kabul etmiştir.

SORUN DÜNYAYI PAYLAŞMAK

Yazının Devamını Oku

Sokullu Mehmed Paşa

11 Ekim 2020
1579’da, 12 Ekim günü İkindi Divanı dediğimiz toplantı sırasında, yanına sokulan mecnun bir derviş tarafından katledildi. Osmanlı tarihinde ilk önce, bu uzun boylu Bosnalıya “Tavîl Mehmed Paşa” derlerken daha sonra Bosna’da geldiği kazaya istinaden Sokoloviç/Sokullu Mehmed Paşa unvanı galip geldi. Hazin suikasttan sonra “Şehid Mehmed” Paşa diye de anılır.

İSTANBUL’a iki güzel cami yaptırmıştır. Birisi Unkapanı Köprüsü başında, tersane askerlerine tahsis edildiği için “Azebhane” diye anılan inci gibi bir camidir. Maalesef son Haliç üstü metro köprüsü hem onun görünümünü katletti hem de Süleymaniye Camisi’nin siluetini! Mühendisliğin çok iyi olduğu fakat sanat tarihi ve mimariden anlamayan bir niteliğe sahip ülke için daha iyi bir örnek olamaz. Hatta metro geçirmeyi de hiçbir akıllı şehir plancısı tasdik etmez. Mimar Sinan’ın ona yaptığı ikinci cami ancak onun ölümünden sonra tamamlandı ve son cemaat mahallindeki kemer altları Fatiha süresini içeren çinilerle bezendi. Sultanahmet ile Kadırga semti arasındaki Osmanlı İstanbul’unun süslerindendir.

AKILLI DEVLET ADAMIYDI

Osmanlı tarihinin en uzun süreyle, kesintisiz sadrazamlık yapan devlet adamıdır. Devşirilmesi ilginçtir; devşirme kanununca zorla yazılmış ve genç yaşta devşirme emini tarafından seçilenlerden değildir. Bir papaz ailesinin çocuğudur. Devşirme emini, onu ikna yolu dediğimiz, aileyle yüz yüze konuşarak, çocuğun geleceğinin parlak olduğuna ikna ederek almıştır. Venedik büyükelçisi (Balyo) Marc-Antonio Tiepolo’ya “devşirildiği sırada manastırda yüksek sesle ilahi okumakla görevli olduğunu” söylemiştir. O sırada yaşı yirmiye yakındı. Edirne Sarayı’ndaki Enderun eğitiminden sonra Saray-ı Amire’deki yani bugünkü Topkapı Sarayı’ndaki eğitimi çok kısa sürdü. Çabuk terfi etti. Hatta vezir rütbesine ulaşmadan kaptan-ı derya tayin edildiği biliniyor. Çabuk terfi ettiği için haset rüzgârlarını çektiyse de kısa zamanda münafık takımının çenesi dahi kilitlendi. Akıllı devlet adamıydı.

SUİKASTA KURBAN GİTTİ

Sokullu’nun, bazı aile mensuplarını mesela Mustafa Paşa’yı Budine beylerbeyi tayin etmesi, aynı şekilde diğer kardeşini yeniden müstakil Sırbistan kilisesini kurarak Peç (İpek) patriği yaptırtması onun katline ve III. Murad ve etrafının nepotizm (akrabacılık) eğiliminden ürkmesine sebep olarak gösterilir. Bu değerlendirmelerin dışında Büyük Kanuni’nin son sadrazamıydı. Zigetvar kuşatmasında yanındaydı ve ölümünün ustaca saklanması, onun tertiplediği bir sahnelemedir. II. Selim devrinin satveti, büyük ölçüde Sokullu Mehmed Paşa ve Lala Mustafa Paşa gibi büyük devlet adamlarının eseridir. Emrinde devlet yönettiği üçüncü padişah ise III. Murad’dır ve o dönemde suikastla devlet sahnesinden çekildi.

Yazının Devamını Oku

Azerbaycan’ın Karabağ’ı

4 Ekim 2020
18. asır sonundan itibaren bugünkü Azerbaycan, muhtelif hanlıkların idaresi altındaydı.

Karabağ Hanlığı da bunlardan birisidir. Türkmen asıllı Safevi hanedanının hâkim olduğu dönemde bugünkü Azerbaycan da İran Şahlığı’nın sınırları içine girmişti. Nadir Şah’tan sonra arada bir Osmanlı devri hâkimiyeti de vardır. Safevilerden sonra burada yerli hanedanlar yönetimi ele aldı. Kafkas’ın en ilginç bölgelerinden biridir. Güzelliği ve verimliliği bir tesadüf değil, bilhassa ‘muganni’ ve ‘muganniye’lerinin renkli sesleriyle tanınır. Birçok ülkede böyle bölgeler vardır. Muhtemelen Karabağ’ın coğrafi konumu, rakımı ve halkının folkloru buna imkân sağlıyor. Geçmiş asırlarda ve halihazırda birçok Azerbaycanlı ses sanatçısı Karabağ’dan çıkmıştır.



RUSYA’NIN ELİNE GEÇTİ

19. asırda Osmanlı İmparatorluğu’ndan Rusya’ya Ermeni göçü başlayınca bunların bir kısmı Karabağ’a yerleştirildi, bu, 1828 Türkmençay Antlaşması sonrasıdır. Bugünkü Azerbaycan Cumhuriyeti yani İran şahlarının kuzey kesimini kontrol ettiği İran bölgesi, bu antlaşmayla birden Rusya’nın eline geçmişti. Nüfus hareketlerinin kontrolü tamamıyla Rusya İmparatorluğu’nun bürokrasisine bağlıydı ve Çarlık bürokrasisi nüfus hareketlerini gerçekten etkin bir politika için kullanmayı biliyordu. Çarlık, bütün imparatorluklar için kaçınılmaz olan bu politikayı en fazla uygulayanlardandır.

STALİN KULLANMADI

Yazının Devamını Oku

Yıldırım Seferi yapan ilk mareşal Yavuz Sultan Selim

27 Eylül 2020
Tam 500 sene evvel, 20 Eylül gününde cihan tarihinin ve ateşli silahlar devrinin en önemli mareşallerinden biri Yavuz Sultan Selim Han vefat etti. Babasının öldüğü noktada ölmüştü. Rumeli seferi yolunda... Dünya tarihinde ateşli silahlar döneminin başlangıcında “Yıldırım Seferi” yapan ilk mareşal olduğunu belirtmek abartma sayılmamalıdır.

'Yavuzculuğu her yerde kullanmaktan imtina etmeyen anlayış ve kültür çevreleri nedense bu 500. yılı pek çabuk geçiştirdiler. Akademik çevrelerden en hafif anlamıyla ciddi olan, yeni buluşlar ve tetkikler içeren bir sempozyum görmedik, “Çelebi böyle olur bizde Yavuz Selim olmak”. Büyük hükümdarın 500. ölüm yıldönümü sessiz sedasız geçti. Yavuz Sultan Selim’i kasaba mahallelerinde ucuz politika malzemesi olarak tartışmak dururken ciddiyet nemize gerek!

ÇÖLÜ AŞIP KAHİRE’YE GİRDİ

Yavuz Sultan Selim Han, şairdi, Farsçası mükemmeldi, Arapçası da öyleydi. Kırım Hanlığı bölgesini, Kafkasya ve Karadeniz’i onun kadar iyi bilen bir komutan yoktur. Sekiz yıllık saltanatın öncesinde 20 yılı aşkın bir süre valiliği (Trabzon sancak beyi), daha doğrusu komutanlığı vardır. Âdeta bağımsız hareket eden bir prensti. Kanuni’nin de kendisinin de talihini o tayin etmiştir. Onun tasavvuru sayesinde Muhteşem Süleyman’ın dikensiz bir yolu oldu. Yavuz’a “tiran” ve “müstebit” gibi lafları yalnızca cahiller eder. 16. asırda tahta geçmenin yolu hem Doğu’da, hem de Batı’da onunkinden daha farklı yöntemlerle olmuyordu. Sina Çölü’nü, çöl tarafından geçip Kahire’ye giren o oldu. Bunun örneği de yoktur. Kendisinden sonraki örnek Birinci Cihan Harbi’ndeki Cemal Paşa hezimetidir. 1914 yılında Kanal Harekâtı’nda ordunun lojistiği hazindi ve askerimiz kum fırtınalarında telef oldu.

YENİ BİR KİTAP

Bu sıralarda Yale Üniversitesi tarih profesörlerinden Alan Mikhail, Yavuz Sultan Selim’in bir dünya cihangiri olduğunu ve tarihi değiştirdiğini ileri sürdü (Yavuz Sultan Selim’i anlattığı “God’s Shadow” kitabının yazarı). Yazarın 18. asır Mısır ekolojisi üzerine yazdığı kitap da ciddi bir eserdir (“Osman’ın Ağacı Altında - Osmanlı İmparatorluğu, Mısır ve Çevre Tarihi”, İş Kültür Yayınları). Her tarihçinin okumasını tavsiye etmişimdir. Yazık ki Anadolu üzerine böyle bir eser yok.

ELEŞTİRİ İNSAFLI DEĞİL

Bu profesörü eleştiride Amerikan usulü bir modelle karşı karşıyayız. Harvard Üniversitesi Türk araştırmaları profesörü Cemal Kafadar ile Chicago Üniversitesi’nden Cornell Fleischer meslektaşlarımız ortaklaşa bildiriyle Alan Mikhail’i yerden yere vuruyorlar (“How to Write Fake Global History”, Cyber Review of Modern Historiography). Bu makaledeki eleştirileri pek insaflı bulmadığımı söylemeliyim. Mikhail’in abartmaları ondan daha fazla abartılarak tenkit ediliyor. Bu gibi usullerin genç nesiller tarafından benimsenmemesi gerektiğini ve eski oryantalistiler döneminin tenkit ciddiyetine avdet edilmesini tavsiye ediyorum.

DENİZCİLİĞİ GELİŞTİRDİ

Yazının Devamını Oku

Suna Kıraç'ın ardından...

20 Eylül 2020
Bu hafta çarşamba günü, Türkiye sanayinin şu ana kadarki en etkili kişiliklerinden birini, Suna Kıraç’ı ebediyete yolladık.

19. asır ağır sanayinin yüzünü, Türkiye İmparatorluğu kendi tebaasından görmedi; bizim sanayicilerimiz ancak Cumhuriyet’te ortaya çıkmaya başlayan, Türkiye’nin ve Cumhuriyet’in kurucu neslinden sonraki kuşaktır. İlk kuşağın kahramanları kendi geleneksel kültürleri, aile ve çevre içindeki yetişme disiplinleri ve çekinceleriyle önemli birikimi fedakârlık ve düzgünlükle yaptılar. Mesela kahve dedikoduları ve efsaneleri dışında Vehbi Koç eğitimsiz değildir, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Hıfzı Veldet (Velidedeoğlu) ve Mahir (İz) Hoca’yla birlikteki ilk zabıt kâtiplerindendir. 1920’lerin tahsillilerindendir, Ankara İdadisi’nde okumuştur. Merhum Asım Kocabıyık İstanbul Üniversitelidir. Ama tevazu ile öğrenmeye devam eden etkili bir öğrenciydi. Borusan onun sayesinde hem iktisadi hayatımızı ve sanayimizi hem de kültürel hayatımızı katkılarıyla zenginleştirmeye devam ediyor.



İNGİLİZ DİLİ ÇEVRESİNDE EĞİTİM

Birinci kuşak, ikinci kuşağın Avrupa eğitimi görmesini ama bunun daha çok İngiliz dili çerçevesinde olmasını haklı olarak istedi ve devleti de böyle bir eğitime yöneltti. Suna Kıraç Arnavutköy Amerikan Kız Koleji mezunu, Semahat Arsel ve rahmetli Sevgi Gönül de Robert Kolejlidirler. İçlerinde en genci olan Suna Kıraç’ın Robert Koleji’nde açılan yükseköğretimde ‘İş idaresi’nden mezun olduğu, aynı zamanda da dışarıdaki tetkiklerini yaptığı açıktır.

ÇALIŞKAN VE DİKKATLİYDİ

Yazının Devamını Oku

Sakarya zaferi

13 Eylül 2020
Sakarya Muharebesi 22 gün, 22 gece sürecek, yani 23 Ağustos 1921’de başlayıp 13 Eylül 1921’de bitecektir. Sakarya Muharebesi’yle Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, tanınan ve ön planda tutulan, önerilerinden ve stratejik planlamalarından çekinilen orduya sahip bir kuvvet olarak görüldü. Bu, 30 Ağustos için kaçınılmaz, dinamik bir dönemi başlattı.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti’nin iç isyanları bastırdığı ve mahalli direnişe halk kuvvetlerini de kattığı dönem 1920’de bitmiştir. Bu dönemin en düzenli ve etkili direnişinin, Hatay Dörtyol’da başlayıp Maraş, Antep ve Urfa’da doruğa ulaşan savunmalar olduğu açıktır. 1920 yılının mayıs ayında Fransızlarla yapılan anlaşmayla güneydoğu cephesi teminat altına alınmıştır. Böylece ismi geçen savunma noktaları ve Sykes-Picot Anlaşması’nın Fransa’ya vaat ettiği, neredeyse Malatya’ya kadar olan bölge savaşın dışında kalacaktır. Fransa ile ilişkilerin sürdüğü bu dönem, 1921’de Sakarya Muharebesi sonunda Fransız dış politikasının kesin kararıyla artık karşılıklı tanımaya da dönüşecektir. Moskova ve Kars antlaşmalarıyla da Türkiye’nin doğusundaki sınır çizilmiştir.



Kütahya-Eskişehir muharebelerinde Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ordularının Yunanlar karşısında etkin bir savunma gösteremediği açıktır. Bununla birlikte başta Anastasios Papulas olmak üzere Yunan ordu komutanları Anadolu içlerine ilerlemekten, yani yeniden iktidara dönen Kral Konstantin’in stratejisinden pek hoşnut değillerdi. Bunun realist olmadığı açıktır.

ROMA TAKTİĞİ UYGULANDI

Türkiye Büyük Millet Meclisi Orduları Başkomutanı Mustafa Kemal Paşa ve İcra Vekilleri Heyeti Başkanı (yani başbakan derecesinde sayılabilir) Fevzi Paşa, Batı Cephesi birliklerinin Yunan ordusuyla mesafe bırakarak Sakarya hattının doğusuna çekilmesi gibi bir strateji uygulamaya başladılar. Bu ilginçtir, ancak tarihte uygulanmamış değildir. Roma orduları karşısındaki Mitridat’ın sistemidir. Aynı stratejiyi Napolyon’a karşı Kutuzov da uygulamıştır ama orada çok daha geniş bir alan ve Fransa için yabancı bir iklim söz konusuydu. Buna rağmen cesurane atılımın Sakarya’da tuttuğu görülecektir. Ordular bütün Osmanlı tarihi boyunca en güçlü zamanlarda bile düzenli bir ricat yapamıyordu. Ricat bir müddet sonra bir bozguna dönüşmekteydi. Hünyadi Yanoş’a karşı da 1440’larda bu görüldü. Ordu ancak Varna’da toparlanabildi ve müdafaaya geçebildi. 1683 yılının eylülündeki Viyana bozgunu ise ricatin bozguna dönüşmesidir. İlk defadır ki ricatin Roma ordularındaki recedere (Lat., geri çekilme) tarzında düzenli bir yöntemle uygulandığı görülür.

Yazının Devamını Oku

Muhteşem Süleyman

6 Eylül 2020
1566 yılında bugün (6 Eylül), Osmanlı tarihinin en uzun süre saltanatını süren, hayatı boyunca Bağdat, Tebriz, Viyana, Belgrad, Rodos deniz cengiyle Ortadoğu ve Avrupa atlasını değiştiren, Macaristan krallığının, 1526 yılı 29 Ağustos’undaki Mohaç cengiyle sonunu getiren Muhteşem Süleyman öldü.

Son seferi Zigetvar Kalesi’neydi, bu kalenin kuşatması süresince ölümcül şekilde hastalığı arttı. Son hücum emrini verdiğinde ruhunu da teslim etti ve bu son hücumla da kale düştü. Tıpkı bundan 177 sene evvel Kosova’da büyük ceddi Sultan I. Murad’ın naaşına yapıldığı gibi hükümdarın iç organları ruhunu teslim ettiği yere gömüldü. Daha sonra oraya bir türbe yapılacaktı. Bu türbe Macaristan’ın 1686-89 yeniden Habsburg Alman kuvvetlerinin eline geçişinden sonra tahrip edilmiştir. Türbe şu sırada Macar Bilimler Akademisi’nin desteği ile Macar mimar ve tarihçilerin takdire şayan mesaisiyle tekrardan tespit edilmiş bulunuyor, belirlenen yer tarihi belgelere de uyum göstermektedir.

ÖLÜMÜ GİZLENDİ

Padişahın ölümü tabii ki ordudan gizlendi. Âdeta mumyalanarak, Zigetvar’a gelirken olduğu gibi zaman zaman dönüş yolunda da arabaya oturtuldu. Tahtına oturtularak, zaferi kazanan ordu selamlattırıldı. Ne var ki Belgrad’a ulaştığında haber duyulmuştu. Ordunun feryad-ı figânı Şehzade Selim’in Kütahya Sancağı’ndan yetişmesinden sonra arttı. Dönüş yolunda Edirnekapı’ya yaklaşıldığında kapıkulu askerinin ilk isyanı ortaya çıktı. Zigetvar’dan dönüşteki başarılı ameliyeyi ve Edirnekapı önündeki kargaşayı Muhteşem Padişah’ın son sadrazamı Sokollu Mehmed Paşa geçiştirmiştir. Zeki ve büyük bir devlet adamı olduğunun ilk göstergesi de bu oldu denebilir.



Zigetvar önündeki cenkte Macaristan’ın ünlü komutanı Zrinyi Miklos cesur ve akıllı bir müdafiydi, ama Zigetvar’ın alınması Osmanlı İmparatorluğu’nun Macaristan üzerindeki hâkimiyetinin berkitilmesi ve Habsburgların imparatorluğunun devamlı müdahalelerinin önlenmesi bakımından önemliydi. Nitekim de öyle oldu.

Yazının Devamını Oku

Ağustos zaferleri

30 Ağustos 2020
Ağustos ayının Türkiye tarihinde önemli meydan muharebelerinin ve zaferlerinin ayı olduğu bilinir.

Ağustosun bu alanda bereketli bir zafer kronolojisi göstermesi bir tesadüf değil; zamanın savaş teknolojisi ve Türk ordularının belirli bir stratejik alışkanlığı bu ay üzerinde bazı savaşların yığılmasına neden olmuştur. Hatta bu bazen bizim seçimimizin dışında zorunlu olarak da böyle gelmiş olabilir. Sultan Alp Arslan’ın Malazgirt’te Romanos Diogenes ile karşılaşması şüphesiz ki Selçuklu ordusunun, özellikle süvarinin savaş için kendine uygun bir mevsimi, yani ağustosu seçmesi ile ilgilidir. Sultanın amacı Anadolu’nun fethine devam etmekten çok güneyde Suriye, Filistin ve Mısır’a yönelmekti. 1526 Mohaç Cengi, Osmanlı ordularının Avrupa seferine belirgin bir mevsimde başlaması, mevsime göre konaklamalarla belirli mıntıkaya ulaşılmasıyla yakından ilgilidir. Daha erken ulaşma iklim, daha geç kalma da yine iklim nedeniyle tercih edilmiyordu. Her halükârda Mohaç’la Osmanlı İmparatorluğu büyük Macar krallığını ortadan kaldırdı ve bir gün içinde zaferle Avrupa kuvvetler dengesini altüst ederek, iki asır kadar süren ayrı dengelere dayalı yeni bir dönemi başlattı.



AĞUSTOSUN SON SAVAŞI

Hiç şüphesiz ki Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunu sağlayan Birinci Cihan Savaşı’ndan sonraki vahim yenilgi ve istilayı getiren mütareke ve Sevr dönemi, diplomatik bakımdan daha erken, fakat ön planda yine ağustos-eylülde devam eden 1921 Sakarya Meydan Muharebesi ve onun neticesinde Büyük Millet Meclisi Hükümeti’nin ana strateji konusunda müttefiklerle tam anlaşamaması yüzünden zorunlu olarak ağustosa kaymış son büyük savaştı.

BÖLÜNME KESİNLEŞTİ

Yazının Devamını Oku