"Erdal Sağlam" hakkında bilgiler ve tüm köşe yazıları Hürriyet Yazarlar sayfasında. "Erdal Sağlam" yazısı yayınlandığında hemen haberiniz olması için Hürriyet'i takip edin.
Erdal Sağlam

16 Nisan sonrası piyasanın önünü görmesi zorlaşıyor

28 Mart 2017

İşadamları, kendi verecekleri oydan bağımsız olarak, referandum hangi sonuç çıkarsa ekonominin nasıl seyredeceğini tartışmaya devam ediyor. Son günlerde, “Artık ne çıkarsa çıksın ekonomideki belirsizliğin devam edeceği” yönündeki karamsar tavrın hakim olmaya başladığını görüyoruz. Yani referandumdan evet de çıksa, hayır da çıksa, siyasi tansiyonun düşmeyeceği, uluslararası sorunlar başta olmak üzere, çatışmaların artacağı tahminleri yapılmaya başladı.

Son dönemde işadamlarının sık sık belirttiği,  “Artık ekonomide reform ve yapısal tedbir sürecine geri dönülmesi lazım, referandum sonrası bu süreç başlasın, önümüzü görelim” taleplerinin hayata geçeceği konusunda da umutların azaldığı görülüyor.

Kamuoyuna açıkça söylemeseler de, işadamlarının çoğu gidişatı iyi görmediklerini, referandum sonrası bir şeyin değişmeyeceği hatta daha da ağırlaşmasını beklediklerini özel sohbetlerde dile getiriyorlar.

Küresel finans ikliminin düzelmesiyle, son dönemde kurlardaki aşırı artış trendinin durmuş olması, elbette moralleri biraz düzeltmişti. Bunun üzerine Hükümetin ekonomiyi canlandırmak adına aldığı kararlar, özellikle Hazine’nin desteğiyle zor durumda kalan şirketlere kredi verilmesini kolaylaştırılması piyasadaki sıkıntıyı bir ölçüde rahatlattı. Yine konut sektöründe başlayan sıkıntı, 20 yıla uzayan krediler, KDV indirimleri ile hafifletildi. Nisan sonuna kadar beyaz eşya ve mobilyada yapılan büyük KDV indirimleri de piyasada biraz rahatlık sağladı.

Ancak bunun kısmi bir rahatlık olduğu, referandum amaçlı olduğunu, referandum sonrası ekonominin toparlanması, yeniden disipline edilmesi gerektiğini herkes görüyor. İşte referandumdan çıkacak sonuçtan bağımsız olarak, iş aleminde ciddi bir umut vardı. Başka bir deyişle şu anda piyasada yaşanan kısmi rahatlığın, daha kalıcı tedbirlerle referandum sonrası devam edeceği beklentisi oluşmuştu, son günlerde bu kaybolmaya başladı.

AB KAYNAKLI KARAMSARLIK

Oluşan karamsarlığın en büyük nedenlerinden biri AB ile yaşanan çatışmanın giderek artması. İşadamları, AB’nin Türkiye ekonomi için vazgeçilmez olduğunu, her açıdan bu hedefin sürmesinin önemine dikkat çekerek, “Referandum sonrası ilişkide hava yumuşar diye bekliyorduk ama gelinen nokta işin daha da sertleşeceğini gösteriyor” demeye başladılar.

Son olarak Cumhurbaşkanı

Yazının devamı...

THY’ye laptop yasağının ardında başka niyetler varsa

27 Mart 2017

Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanı Ahmet Arslan, bu kısıtlamaya karşı çıkarken, Türkiye üzerinden gelen uçaklarla Frankfurt’tan gelenlerde ABD’nin aynı tedbiri uygulamasını istedi. Güvenliğin, uçuş konforundan elbette önde geldiğini kaydeden Arslan, Uludağ Zirvesi’nde yaptığı konuşmada, “Ama güvenlik tedbirini bir yerde alıp başka bir yerde almıyorsanız o zaman bu başka türlü okunur. ‘Bunun arkasında başka niyetler var’ denir. O niyetler de bu salondaki hazirunun amacına uygun olmaz” dedi.

İŞADAMININ ÇIKARINA TERS

Maliye Bakanı Naci Ağbal da, THY’nin gelişimini özetleyip, “laptop yasağı” olarak adlandırdığı bu yasağın Türkiye’nin son yıllarda önemli hub olması, yeni havaalanı projesiyle bu fonksiyonun artacağı beklentisi gibi unsurlarla ilgili olduğunu, korumacılığa karşı olanların korumacı hale geldiğini söyledi.

Korumacılık konusunda Ağbal çok haklı; tüm dünyada bu eğilimlerin arttığı, bundan da en çok, bizim de bulunduğumuz gelişmekte olan ülkelerinin zarar gördüğü açık. Sadece hava yolunda değil, başka önemli sektörlerde de benzer korumacılık artıyor ve belli ki bir süre daha devam edecek.

Bakan Arslan’ın “Bunun arkasında başka niyetler var” imasına gelince...

ABD’yi iyi takip eden bazı tarafsız uzmanlar Türkiye’nin bu yasağı üzerine alınmaması gerektiğini, elde edilen istihbaratlar gereği alınan zorunlu tedbir olarak görmenin doğru olacağını söylüyorlar.

Bunda haklılık payı olduğu kesin ama hem korumacılıkta hem de bu yasak kapsamına Türkiye’nin alınmasında başka niyetler aranması da doğal. Bakan Arslan’ın dediği gibi, bu niyetler elbette işadamlarımızın çıkarına ters.

PEKİ, NİYE ŞİMDİ?

Yazının devamı...

Türkiye yalnızlaşırsa halk fakirleşir

23 Mart 2017

 Bir yandan bazı Avrupa ülkeleriyle referandum nedeniyle çıkan sert tartışmalar ve bunun ardından Avrupa Birliği’den (AB) gelen ortak tepkiler, öte yandan ABD ve Rusya ile Suriye’deki keskin görüş ayrılıkları, yalnızlaşmanın daha fazla gündeme gelmesine neden oldu. Ekonomi açısından bakacak olursak: Türkiye’nin yalnızlaşması halinde ülkenin ve halkın fakirleşeceğini baştan, kesin olarak söyleyebiliriz.

Unutmayalım ki; artık hiçbir ülkenin dünyada tek başına kalması, kendi kendine yetmesi mümkün değil. Hele ki, nüfusu hızla artan, küresel sistem içinde olduğu için halkın taleplerinin hızla arttığı, yüksek büyüme hırsı olan, buna karşılık zengin doğal kaynakları bulunmayıp, tasarruf oranları yetersiz bir ülkenin yalnız kalması düşünülemez.

Türkiye ekonomisi ancak küresel sisteme entegre olduğu, ihracatını arttırdığı, turizm geliri elde ettiği, üretimde katma değerini artırdığı sürece büyüyebilir. Yabancı sermaye olmayınca büyümenin yüzde 2-3’lere nasıl indiğini yaşıyoruz. Neredeyse nüfus artış oranı kadar büyümekle yetilirse, ekonominin reel büyümesinden fert başına milli gelirin artmasından söz edilemez. O nedenle önümüzdeki yıllarda yeniden yüzde 6-7 büyüme oranlarına kavuşması, bunun için de küresel sisteme entegre, işbirliklerini geliştirmiş bir ülke olması gerekiyor. Bu sağlayacak olan da ülke yöneticileridir.

Şuna inanıyorum; Türkiye ekonomisi yüzde 2-3 gibi büyüme oranlarına birkaç yıl daha devam ederse, ya da giderek yalnızlaşıp eksi büyüme oranları görürse, bırakın halkın refahının gelişmesini, mevcut refahı koruyamaz. Daha da ötesi; ekonomi büyümezse, son dönemin halkın takdirini kazanan sosyal yardımlar bile yapılamaz hale gelebilir. Tabii ki bu tehlike bugünden yarına gerçekleşmez ama bütçe açıklarının artmasına bağlı sosyal yardımların ödenemez hale gelmesi, yalnızlaşan bir ülkede birkaç yıl içerisinde kaçınılmaz olabilir.

AVRUPA HEDEFİ OLMAYAN TÜRKİYE

Bu köşeyi okuyanlar bilirler; AB’yi Türkiye’nin ekonomik ve demokrasi-hukuk standartlarını yükseltmesi açısından vazgeçilmez bulurum. Dolayısıyla halkın refah ve özgürlüğünün artması için bu hedefin sürmesi gerektiğine inanırım.

Dün Sedat Ergin’in köşesinde çok haklı olarak sorduğu “AB ile büyük kopmaya doğru mu?” sorusunu, en büyük işadamından, kahvedeki emekliye kadar herkes kendine sormalı, yanıt aramalı. Kopma olursa ne olacağını da düşünmeli.

Gerçekten bu soru referandum öncesi gündeme geldi ve Sedat’ın dediği gibi, ne sonuç çıkarsa çıksın bir süre daha gündemimizde olacak gözüküyor.

Yazının devamı...

Kısa vadeli canlandırma önlemlerinin faturası

21 Mart 2017

Hükümetin ekonomideki yavaşlamaya verdiği tepkinin kısa vadeli canlanmayı içerdiğini belirten Moody’s raporunda “Alınan bu önlemler hem makroekonomik dengesizlikleri artırabilir, hem de ekonomik büyümeyi sınırlayan temel yapısal sorunlara karşılık vermede başarısız olabilir” deniyor.

Türkiye’nin kredi notuna temel desteği oluşturan güçlü kamu maliyesinin yavaşlayan ekonomik büyümeden olumsuz etkilendiğini belirten Moody’s, hükümetin ekonomideki yavaşlamayı gidermek için attığı adımlarla kamu harcamalarının yükseldiğini; bunun yapısal sorunlara çözüm oluşturmadığını açıkladı.

Geçen birkaç ay içinde alınan tedbirleri düşündüğümüzde kısa vadede kamu gelirlerini düşüren vergi indirimlerinin yanında, orta vadede mali yapıyı bozabilecek Hazine sübvansiyonlarını, İşsizlik Fonu’ndan amaç dışı harcamaları, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tahsilatını azaltıp harcamalarını artıracak dolayısıyla Hazine’den alacağı parayı artıracak tedbirleri görüyoruz.

Bu arada nisan sonuna kadarki vergi indirimlerinin kalkmasıyla zaten yüzde 10’u geçen enflasyonun, geri çekilmesini beklediğimiz dönemde, mayıstan itibaren de hızlanabileceğini görmek gerekiyor.

Şubat ayından itibaren bütçe harcamalarında artış başladı. Maliye’de bazı harcamaların sonraki aylara kaydırılabildiğini biliyoruz; o nedenle bu tedbirlerin asıl faturasını mayıs ayından itibaren görmeye başlayacağız. Maliye Bakanı bütçe hedefleri içinde olduğumuzu söylüyor ama mayıstan sonra bunu söylemesi bir hayli zorlaşacak.

Peki, o zaman ne olacak derseniz; zaten artmaya başlayan borçlanma oranlarının daha da artması kaçınılmaz. İç borç çevirme oranlarının yüzde 100’ün üzerine çıktıktan sonra, giderek artan oranlarda yükselmesi bence kaçınılmaz olacak.

O zaman ne olacak derseniz; 2000 yılı öncesindeki gibi, borçlanma arttıkça faizler artacak, faizler arttıkça, 2001 reformlarıyla set çekilen faiz harcamalarının bütçe içindeki payı artmaya başlayacak. Mali disiplin dediğimiz ekonomide kalan tek çıpa da artık sürümeye başlayacak...

ŞİRKET KURTARMAKLA EKONOMİ KURTULMAZ

Yazının devamı...

Moody’s’in piyasa etkisi az olur ama söyledikleri...

20 Mart 2017

Hükümet yetkilileri, alışıldık biçimde, Moody’s’in görünüm indirim kararını kasıtlı ve Türkiye’ye karşı alınmış bir karar olarak açık-layabilirler. Aslında buna bile gerek olmadan, piyasalar “iyiyi satın alma havasında” oldukları için, bu olumsuz kararı da es geçip, fiyatlara yansıtmama yolunu seçeceklerdir. Ancak Moody’s’in eleştirileri, günlük piyasa kaygılarının ötesinde, fazlaca tartışmadığımız ekonomik ortamın nasıl tehlikeli bir yola girdiğine işaret ediyor. Moody’s, kredi notu görünümünü düşürmesinin genel gerekçeleri olarak; büyüme görünümünün düşmesini, kurumların gücünü yitirmeye devam etmesini, ülkenin iç ve dış mali yapısı üzerindeki baskıların artmasını sıralıyor. Bunlarla birlikte kredi şoku riskinin büyüdüğünü söylüyor.

Moody’s, eylülde aldıkları not indirimi kararından sonra Türkiye’nin kredi görünümü üzerindeki iç ve dış şokların somut olarak arttığını belirtirken, temmuzdaki başarısız darbe girişimi ardından iç siyasi ortamdaki gerginliğin beklenenden uzun sürdüğüne dikkat çekiyor. 2016’nın üçünü çeyreğindeki zayıf ekonomik performansın geçici olduğu düşünülse bile, devam eden siyasi ve jeopolitik gerilimlerin içeride güvene etkisinin, TL’de sert değer kayıplarının, yüksek enflasyon neden olan dış baskılardaki yükselişin büyümeyi kısa vadede baskılamaya devam ettiğinin altı çiziliyor. Planlanan reformların hayata geçirilememesi nedeniyle, uzun vadede de potansiyel büyümenin tarihi standartlara göre düşük kalacağı belirtiliyor.

ELEŞTİRİLERİ YANLIŞ MI?

15 Temmuz başarısız darbe girişi ardından ortaya çıkan gergin siyasi ortamın tahminlerden uzun sürdüğünü belirten Moody’s, 16 Nisan anayasa referandumu ardından bu havanın hafiflemesinin beklen-mediğini belirtiyor. “Temmuz ayından bu yana hükümetin muhalefeti kısmak için attığı adımlar ülkenin yönetme gücünü azalttı ve özel sektör güvenini zedeledi” denilen Moody’s raporunda, bu gelişmelerin ekonomik büyüme üzerinde kısmen etkili olduğunu söylüyor.

Moody’s bunun yanında kısa vadede ekonomiyi canlandırmak için hükümet tarafından alınan son önlemler üzerinde durarak, bu önlemlerin mali yapıyı bozma ve asıl yapısal tedbirlerin alınmasına engel olma tehlikesine dikkat çekiyor. (Bu konuyu ayrıca işlememiz gerekiyor.)

Bence Moody’s’in raporunda yer alan eleştirilerin, önyargısız ve çok dikkatle okunması gerekiyor. Kimse bu tehlikelerin olmadığını, gönül rahatlığıyla, söyleyemez. Hükümet üyelerinin bile “tarihin en yetersiz bürokrasisi ile çalıştıklarını” söylediğini biliyoruz, yani kurumsal yapı iyice zayıflamış durumda. Kimse inisiyatif almıyor, herkes korkuyor ve bu iş ortamını olumsuz etkilemeye devam ediyor. Olağanüstü halin sürmesi, haksız uygulama örnekleri ve iddialarının artması, hukuk sistemine güvenin kaybolması gibi sorunların içindeyiz ve kurumsal kapasitenin gerilemesi de zaten bu demek.

Ekonomide kırılganlıklar arttı, para politi-kalarında itibar kalmadı, doğrudan yabancı sermaye girişinde umutlar azaldı, bunlar ortada. Bugün açılacak piyasalarda Moody’s’in görünümü negatife çevirmesinin etkilerini göremeyebiliriz. Bu kısa vadede hükümeti rahatlatıyor olabilir. Ancak sayılan bu riskler var ve ekonominin geleceği için bu riskleri giderecek adımların biran önce atılması gerekiyor. 

Yazının devamı...

Merkez yine idare etmeyi seçti

17 Mart 2017

Piyasalar bu karara olumlu tepki verdi ve dolar kuru 3.63 TL’ye kadar indi. Verilen bu ilk olumlu tepkinin ardından, önümüzdeki günlerde ne olacağı ise o kadar net değil. Özellikle Mart ayı enflasyonuyla birlikte yıllık enflasyonun yüzde 11’e çıkması halinde, 11.75’lik oranın da yeterli kalamayacağı ortada.

Merkez Bankası’nın Fed’in bu yıl 3 faiz artırımı açıklamasının ardından böyle bir karar bile almayacağını söyleyen bankacılar vardı. Bu nedenle beklentilerden iyi bir karar aldığı düşünüldü. Ancak piyasa oyuncuların hemen hepsi, bu kararın geçici bir karar olduğunu konusunda da hemfikir.

Özetle söylemek gerekirse; Merkez Bankası gerekli yönetimi yine göstermeyip yine durumu idare etmeyi seçti. Böylece 16 Nisan’da yapılacak referanduma kadar, gerektiğinde piyasayı daha da sıkılaştırmak için, ek bir hareket imkanı kazanmış oldu. Başka bir deyişle; nisan ayı başında piyasada ortalama faizin büyük ihtimalle yüzde 11.75’lik sınıra kadar gelmesi bekleniyor.

Peki, bu sürdürülebilir bir şey mi dediğinizde; kesinlikle olmadığı söylenebilir. Politika faizinin ve faiz koridoru üst bantının arttırılması ve fonlamada normal yollara dönülmesi bekleniyor. İşte bu nedenle 26 Nisan’da, yani referandum sonrası yapılacak ilk Para Politikası Kurulu (PPK) toplantısı büyük önem taşıyacak. Merkez Bankası geçici olduğunu umduğumuz mevcut fonlama yolu ve faizini terk edip, yeniden sadeleştirme ve resmi faiz artışına geçecek mi, yani normalleşmeye dönecek mi, göreceğiz...

Yazının devamı...

Merkez Bankası Fed’e rağmen hareketsiz kalabilir

16 Mart 2017

Dün bu satırlar yazılırken Fed’in faiz kararı henüz açıklanmamıştı ve dün bütün gün piyasa sakin bir seyir izledi. Piyasalar 0.25’lik faiz artışını zaten satın aldığı için, gece yarısı Fed kararının detaylarını beklemeye başlamıştı. Seçenekler nedir derseniz; 0.25 yerine 0.50’lik bir arttırım ihtimalinden söz edilse bile, yüzde 4 gibi çok düşük bir orandaydı. Piyasalar daha çok bu yıl kaç faiz artışı yapılacağına ilişkin ipuçlarını, bunun için Fed üyelerinin nokta tahmin anketini bekliyordu. Bu yıl 4 veya daha fazla faiz artışı sinyali alınırsa, doların diğer para birimleri karşısında değer kazanması kaçınılmaz görülüyor. Mevcut 3 faiz artışı beklentisi sürerse, 0.25’lik faiz artış kararı piyasaları etkilemeyecek.

İşte bugün Para Politikası Kurulu (PPK) toplantısında alınacak faiz kararına ilişkin beklentiler de, Fed’den gelecek ipuçlarına bağlı olacak. Eğer 0.25’lik artış ve 3 artış beklentisi korunursa, o zaman Merkez Bankası’nın bu ayı da hareketsiz geçirme ihtimali yüksek görünüyor. Eğer 4 faiz artışı sinyali alınırsa, Merkez Bankası’nın, yüzde 11’lik geç likidite penceresi faiz oranlarını en az 0.50 puan arttırması bekleniyor. Yani karar için Merkez Bankası’nın da, piyasalar gibi, bu sabah piyasaların nasıl açıldığına bakması gerekecek.

Peki, 4 veya daha fazla faiz artışı sinyali alınır, döviz endeksi 103 veya üzerine çıkarsa, buna rağmen Merkez Bankası hiç bir faizi arttırmazsa ne olur?

İşte o zaman içeride kurların yükselmesi kaçınılmaz görülüyor. Referandum etkisiyle Merkez Bankası’nın yine faiz arttırmadığı, yani gerekenin yapılmadığı düşünülüp tepki verilir diye bekleniyor.

Aslına bakarsanız; zaten fonlama faizinde en üst noktaya gelindi, en azından yüzde 11’lik geç likidite faiz oranının artırılması, Merkez’in hareket alanına sahip olması gerekiyor. Buna rağmen piyasalar 3 faiz artışı sinyalinde, siyasi nedenlerle Merkez’in bu oranı arttırmayacağını düşünüyor. Ancak 4 faiz artışı beklentisinde, en azından bu oranı arttırmak zorunda kalacağı düşünülüyor.

FAİZ KARARLARI VE ARTAN İŞSİZLİK

Özetle; piyasalar Merkez Bankası’ndan yapması gerekenler noktasındaki beklentilerini iyice düşürmüş durumda, eskiden tepki verdiği tavırlara bile razı görünüyor. Ama bunu bile bulamazsa tepki vermesi kaçınılmaz.

Aslına bakacak olursanız çağdaş bir ülke veya bağımsız bir Merkez Bankası yönetiminin, çoktan gösterge faiz oranlarını arttırması gerekiyordu. Tabi ki faizde sadeleştirmeyi de..

Yazının devamı...

AB ile kriz ekonomik istikrarı tehlikeye sokar

14 Mart 2017

Hem Türkiye’de hem Hollanda’da gerginliğe ilişkin hamasi sözlerin devam ettiği, politikacıların çatışmayı oya tekabül ettirmeye çalıştıkları ortada. Ancak bu durumun biran önce sona erdirilmesi her iki tarafın da ekonomik olarak menfaatinedir.

Portakal bıçaklayıp, suyunu sıkıp içmek gibi ilkel protestolar ile yetinilirse, imaj sorunu hariç, fazla sorun yok. Hollanda’nın dün Türkiye’ye gidecek vatandaşları için yaptığı çağrının ise başta turizm olmak üzere, Türkiye’nin zaten kırılgan ekonomik dengelerini olumsuz etkilemesi kaçınılmaz olur.

Bu konuda Ekonomi Bakanı Nihat Zeybekci’nin ekonomik ambargonun düşünülmediğini söylemesi, sağduyunun tümüyle kaybolmadığını gösteriyordu. Ancak Hollandalı bazı firmaların ismi verilerek atılan bazı danışman mesajlarını korkarak okudum. Umarım siyasi otorite hamasetin sınırını çizmekte bu kez başarılı olur.

Türkiye’de doğrudan yabancı sermaye yatırımında ilk sıradaki ülkeyi, hem de dış ticaret fazlası verdiğimiz yıllık 6.6 milyar dolarlık ticaret hacmine sahip bir ortağı, 1 milyon turistin geldiği bir ülkeyi feda etmeyi göze almanın, ülkeye ve ekonomiye büyük kötülük yapmak anlamına geldiği açık.

Bence ekonomik açıdan bu gelişmenin en korkutucu yönü ise AB ile Türkiye arasında krize dönüşme ihtimali. On yıllarca Brüksel’de görev yapan, akademik kariyerini bu alanda yapmış, yani konunun uzmanı yeni TÜSİAD Genel Sekreteri Bahadır Kaleağası’nın yorumunu duyunca korkum arttı. Kaleağası çıktığı TV programında “Avrupa Birliği ile ciddi bir kriz olasılığı var” dedi. Ardından da, çarpıcı bir biçimde Türkiye’nin AB ile kriz halinde kaybedeceklerinin güzel bir özetini yaptı.

Özetle; siyaset de etkilenir ama Türkiye ekonomisinin AB ile ciddi bir krize hiç dayanıklı olmadığını görmemiz gerekiyor. AB için yeni düşünülen sistemde Türkiye’nin üye olma ihtimali artmışken, Gümrük Birliği anlaşmasının yenilenmesiyle karlı çıkacağımız ortada iken AB ile ipleri koparmak, hem de böylesine bir siyasi ve ekonomik ortamda, ayağına kurşun sıkmak demektir.

Gevşemiş olsa da, ilişkilerin sürmesinin ekonomik istikrara verdiği katkıyı, olumlu psikolojik etkiyi kimsenin gözardı etmemesi lazım.

PİYASA GERİLİMİN BİTMESİNİ BEKLİYOR

Yazının devamı...