"Orhan Tekelioğlu" hakkında bilgiler ve tüm köşe yazıları Hürriyet Yazarlar sayfasında. "Orhan Tekelioğlu" yazısı yayınlandığında hemen haberiniz olması için Hürriyet'i takip edin.
Orhan Tekelioğlu

Öyle Bir Gültepe Olmuş Ki!

Bu sezon başlamasını heyecanla beklediğim dizilerin başında Benim Adım Gültepe (BAG) geliyordu.

Çünkü, geçen sezon sona eren Öyle Bir Geçer Zaman Ki (ÖBGZK) ve üç sezon devam eden reyting başarısı, iki önemli değişime olanak veriyordu. Bunlardan ilkine, 1960’lı yılların ortalarında en “mükemmel” hâline kavuşan Yeşilçam melodramlarındaki abartılı üslûba geri dönüş diyebiliriz. Eskiden “Türk filmi gibi” diye alay konusu edilen, inanılmaz tesadüfler, olabildiğince köşeli bir anlatım dili, karikatür derecesinde iyi ya da kötü kahramanlarla dolu bir grotesk melodram üslûbu böylece ekranlara dönmüş oluyordu. İkinci değişimi ise “dönem” dizilerine dönüş diye özetleyebiliriz. Burada “dönem” derken, evdeki büyüklerin iyi kötü hatırlayabileceği bir dönemden söz etmemiz gerekiyor, yaşları itibariyle en çok yetmişli yıllar ya da seksenler. Bu eğilime melodramatik bir “nostalji”, bu ruh hâline nostaljik bir “melankoli” diyebiliriz herhâlde.

1960’ların hikayelerinin 2010’lar Türkiyesinde çalışabilmesinin iyice irdelenmesi gerekiyor. Teorik tartışmalara girmeden ve biraz da kestirmeden şunu rahatlıkla iddia edebiliriz: son onyıla damgasını vuran sosyokültürel ve siyasal iklimin yarattığı muhafazakârlığın neticeler (arazları) izleyicileri uzak olmayan bir geçmişte yaşanan melodramatik anlatılara doğru savuruyor. Elinden mahallesi (TOKİ konutlarının yarattığı yaşam alanlarını bir düşünün!), geleneksel ev düzeni (uzun boylu ve devasa apartmanlarda asla kurulamaycak) ve toplumsal ilişkileri (mahalle duygusu, sokak arkadaşlığı) alınan insanların peşine düştükleri bir “eskiye özlem” arzusu bu. Hatta, sosyolojik anlamında yazıyorum, sosyal muhafazakârlığın neredeyse doğrudan tarifi bu, eskinin muhafaza edilmesi. İdeolojisi güçlü de olsa, modern metropol hayatınının pratiklerinde pek de karşılığı olmayan bir durum, belli ki artık bir arzu nesnesi. Tabii ki, dizileri izleyenleri hisleri yönetir, akılları değil, hayal kurdurur diziler, hayallere set çekmez, yıkmaz. Yeşilçam melodramı, batı sinemasındaki melodramların aksine, çok kötü olayları kahramanlarına yaşatsa da, neticede asla tam anlamıyla karamsarlık da üretmez. En melodramatik anlatının bile içinde bir ümit tohumu vardır, kendileri görmeseler de kahramanlar, en azından çocukları için böylesi bir ümit besleyebilirler.

Yeşilçam dersini çok iyi çalışmış, özümsemiş bir diziydi ÖBGZK, evi, kocası, maddî ve manevî her türlü varlığı elinden alınmış da olsa Cemile’nin “kadın başına” direnişi çocukları içindi en azından. Dibe vuruştan yükselişe doğru ivmelenen, her yükselmeye kalktığında bir darbe daha yiyen (Balıkçı ile bir yuva kurma imkânının bir kurşunla katledilmesi gibi) ama yorulmayan, direnmeden edemeyen, yılmaz savaşçi bir kadın kahraman. Neden BAG’den değil de ÖBGZK’den bahsediyorum diye sorabilirsiniz, haklısınız belki ama, iki dizi arasındaki “karındaşlık” da besbelli ortada. Başroldeki bazı oyuncular, müziklerin kullanımı, arada bir onyıl olsa da dönemin havası, bir çok karakter, fakir mahalle, elde değil, ÖBGZK’yi hatırlatıyor. Soru da bu zaten? Hatırlatıyor da, iyi mi oluyor? Sorunun nedeni reytingler. Kimse reddedemez herhâlde, sonuçlar ortada, beklenildiği kadar yüksek değil izlenme oranları. Böyle giderse, değil üç sezon, sezonun sonunu görmeme ihtimali bile var. O hâlde, benzeyen ve benzemeyen yönlerinden bakarak sorunlu alanları anlamaya çalışabiliriz.

BAG’nin stratejik hatası, melodram seven izleyicinin ahlak dünyasının, kahramanlardan beklentilerinin ne olduğunun yanlış “okunmasında” düğümleniyor. Melodramların esas tüketicileri kadın izleyiciler, bunda şaşılacak bir şey de yok, en çok darbeyi alan, ailelerin kolayca terkedebildiği, kamunun korumasından da pek nasibini alamayan, ezcümle en korumasız hâlde olanlar kadınlar bu memlekette. Erkek egemen ideoloji, pederşâhi düzen hayalleri de ne yazık ki gitgide güçleniyor yeni sosyokülürel iklimin siyasasında. Buradan bakıp dizilere döndüğümüzde, melodramlarda hemen fark ediliyor akılda, zihinde yaşaşan karmaşalar ve izleyici yaşadığı buhrana bir çözüm arıyor ekran başında, bir nebze “huzur” bulmaya çalışıyor. Huzur, bir muhafakârlık restorasyonu olarak zuhur ediyor. Örnek mi? ÖBGZK’de Cemile, başından dertler hiç eksik olmasa da edebini “muhafaza” eden, hayatıyla başkalarına örnek olabilecek nitelikte, “erdemli” bir kadın olarak resmediliyordu. Ve izleyicisine bir güven, bir huzur veriyordu. BAG’de ise tam tersi bir portre var. Daha geçen sezon biten bir dizideki esas kadın kahramanı alıyor, izleyicinin o karakteri kolayca unutabileceğini sanıyor ve bu kez, kocasını “aldatan” bir kadın olarak resmetmeye başlıyorsunuz. Hele bir de şu anki Türkiye izleyici panelinin yapısı ortadayken, melodramınızdaki esas kadını, kocasını aldatan biri olarak gösterme lüksünüz olabilir mi? Gülümser’in bir çok geçerli nedeni olabilir tabii ki. O hâlde, o nedenleri de göstermeniz gerekiyordu. Hâlbuki, şu ana kadar gösterilen bölümlerde hapse düşmüş, eli kolu bağlı bir koca ve daha da fenası, evdeki oğul (geçmişten çok gelecekteki ümidi temsil eden) mağdurlar gibi gösterildi ve izleyici, ister istemez Gülümser’e karşı bir pozisyon alma durumunda bırakıldı. Bu “lekenin” temizlenmesi, kadın izleyicinin Gülümserlerme “özdeşleşmesi” artık pek mümkün değil.

Bir diğer sorun, melodramik anlatıdaki çok önemli bir grupla bağlantılı olarak öne çıkıyor. Acılar ve sorunlarla dolu bir mahalleyi anlatıyorsanız, en dertliler arasında iki grup özellikle önem kazanır. Kadınlar ve ergenlil dönemindeki gençler. Gençlere dair anlatılar, aynı zamanda geleceğe, kurtuluş ümidi ve ihtimaline de işaret eder. Bu bakımdan çok güçlüydü ÖBGZK, başta Cemile’nin çocukları olmak üzere, çocuk ve ergenlere hep bir umut vaadetmişti. BAG’de ise, idealist öğretmen dışında bu vaadin peşinde olan pek bir kimse yok. Öğretmenin yardımcı olmaya çalıştığı Seyfi’nin (çok yetenekli bir oyuncu olan Ekin Koç tarafından canlandırılıyor) ailesi ve özellikle abisinin ezikliği hemen her türlü çabayı sıfırlayacak bir düzeyde. Öte yandan, bir diğer iki erkek kardeşten, Üfürükçü Hocanın küçük oğlunun melodramının altı çizildikçe çiziliyor, ilk başta çok naif biri olarak sunulan bu kahramanın elinden de gelecek ümidi alınıyor. Hırsız kardeşlerden küçüğünün trajik katli yetmiyor, hayatta kalan ağabey gidip annesie boğuyor. Dizinin en naif ve mağdur genci tabii ki Gülümser’in oğlu, annesini babasını hâlen aşık zannediyor, beslediği güvercinlere bile onların ismini veriyor. Velhasıl, melodram derinleştikçe ümidin tohumlarından eser kalmıyor. Göçler nedeniyle hayatların paramparça olduğu, servetin hızla el değiştirdiği bir kapitalistleşme sürecinde şekillenmişti 1960’lara damgasını vuran melodramlar. Dikkatle izlendiğinde fark edilecektir; tüm o melodramatik anlatıya rağmen, ümidi de hep içinde barındırmıştır. Ne yazık ki BAG, bu minvalde hiç bir çabaya yol vermiyor, koyu ve depresif bir dille kuruyor anlatısını. Belki de ürkütüyor, kaçırıyor bazı izleyicileri.

Daha işin başında BAG, tabii ki bundan sonraki bölümlerde toparlayabilir, reytinglerde istediği seviyeye gelebilir. Ama şu noktanın da altını çizmemiz gerekiyor. Batının sınıflı ve toplumsal stabilitiye sahip toplumlarında sınıf atlamak ya da düşmek çok da kolay değildir. Bu nedenle, batı tipi melodramların kahramanları çoğunlukla kendi sınıfsal ya da toplumsal konumlarından memnun olmayan, konumlarını değiştirmek için çırpınan ve sonunda hırslarına yenilen bireyler olarak resmedilir. Türkiye’deki melodramatik anlatının sebepleri bireysel hırslardan çok, stabil olmayan bir toplumdaki ani ve beklenmedik değişimlerden kaynaklanır. Yeşilçam bu farkı keşfetmiş ve her zaman içinde küçük ümitler barındıran bir melodram türü inşa etmiş, bu türü böyle “yerelleştirmişti”.

X