"Berkay Ateş" hakkında bilgiler ve tüm köşe yazıları Hürriyet Yazarlar sayfasında. "Berkay Ateş" yazısı yayınlandığında hemen haberiniz olması için Hürriyet'i takip edin.
Berkay Ateş

Berkay Ateş

'Ön Yargı' Hayatımızı mı Koruyor?

20 Ağustos 2019

Benzer bağlantılar; ekşilik, tatlılık ve Amasya ile de elmanın arasında kurulmuş durumdadır. Yani elma kelimesini duyduğumuzda Amasya’yı temsil eden nöron grubu da ışıldar. Oradan 8 rakamına (Amasya’nın plaka kodu) oradan da sekiz ile ilgili farklı bir bağlantıya geçerek düşünce sistemimizin temelini oluşturur. Yani her bir kelime bir şekilde başka kelime ile sözel veya görsel olarak çağrışım içerisinde olabilir.

Genelde tek bir kelime/kavram bilgi sistemimize giriş yaptığında tıpkı yıldız kümeleri gibi, ilgili diğer kelimeleri de nöral düzeyde tetikler. Bunu bir yıldız kümesine benzetmek çok da yanlış olmayacaktır. Her bir kavramın temsil edildiği nöron grubunun diğer nöronlarla oluşturduğu otomatik bağlantılar ya da şemalar bu yıldız kümelerine benzer. Otomatik olarak oluşmuş olan bu bağlantılar atalarımızdan bize kalmış olan miras olabileceği gibi bu dünyada oluşturduğumuz bağlantılar da olabilir. Bu konu hakkında yapılmış çokça çalışma, bu otomatik bağlantıların çoğunun (“yükselerek gelen ses tehlike içermektedir” bağlantısı gibi) atalarımızdan bize kalıtsal bir mirası olabileceğine işaret etmektedir.

Bu aslında kısaca demek oluyor ki, kaplan gördüğümüzde muhtemelen beynimizde kaplan ile ilgili dünya bilgilerinin başında “Kaplan tehlikelidir” bağlantısı yer alıyor. Kaplan ile tehlike, kaplan ile vahşilik, kaplan ile güç arasında sıkı bağlantılar söz konusu olabilir. Bu bağlantıların oluşması ise bize tehlikeye karşı önlem alabilmek adına zaman kazandırmaktadır. Bir tehditle karşı karşıya kaldığımızda beynimiz tehdit ile ilgili kapsamlı bir değerlendirme yapıp uzun bir sürede doğru sonuca gitmektense, hızlı bir şekilde varsayım ve otomatikleşmiş şemalar/kalıplar aracılığıyla bundan kaçması gerektiği sonucuna hızlı bir şekilde varacak ve alabileceği en hızlı önlemi zaman kaybetmeden alacaktır.

Akşam 23:00 sularında evinize doğru yürüyor olduğunuz farzedin. Arkanızdan gelmekte olan ayak seslerini duyup göz ucuyla baktınız. Kapüşonlu bir kişi elleri kapüşonunun ceplerinde sizin arkanızdan yürüyor. İlk hissedeceğiniz duygu kaygı/korkudur. Bu duyguyu ortaya çıkaran otomatik düşünce ise içinde bulunduğunuz durumun tehlikeli olduğu düşüncesidir çünkü beynimizde yer alan suçlu profiline/şemasına tamı tamına uyan bir durum sözkonusudur. Sizin buna karşı olabildiğince hızlı önlem alabilmeniz için olabildiğince hızlı bir şekilde korku duygunuzun ortaya çıkması gerekir. Bunu sağlayan da bu kişinin profilinin otomatikleşmiş “suçlu” şemamızı olabildiğince hızlı bir şekilde aktif hale getirmesi ya da bir diğer adıyla önyargının ta kendisidir.

Önyargı kötü bir şey midir? Bakış açınıza ve amacınıza bağlı. Sistemimizin en temel amacı yaşamımızı sürdürmemizdir ve önyargı yaşamkalım ihtimalimizi arttırmaktadır. Eğer bir sistem, yaşamkalım ihtimalimizi milyonda bir bile arttırıyorsa beyin bunu dışlayamaz ve bu alışkanlığını barındırmaya devam eder. Bununla beraber sosyal ve etik açıdan önyargı toplum tarafından kabul edilmez. Önyargının sağlıklı olmamasının sebebi ise, bizi varsayımda bulunarak yanlış sonuca götürme ihtimalinin yüksek olmasındandır.

Bir ifade için “mutlak doğru” veya “mutlak yanlış” denilebilmesi veya onunla mücadele edilebilmesi için o konu hakkında fikir beyan ederken, konunun bütün boyutlarıyla ele alınması gerekir. Önyargı olmasaydı yaşamımızı sürdüremezdik ama aynı sistem yüzünden bir çok insan etiketlenerek ayrımcılığa uğruyor. Başka bir deyişle, hayatını sürdürebilmek için otomatik bir şekilde bizden bağımsız sonuçlara gidebilip, bize hatalar yaptırabiliyor. Kısaca önyargı, yaşamkalım konusuda ilkel beynimiz için kritik öneme sahip fakat gündelik yaşantımızda bize sosyal, toplumsal, etik ve psikolojik açıdan zorluk çıkarabilecek bir kavramdır.

UZMAN KLİNİK PSİKOLOG BERKAY ATEŞ

http://pskberkayates.com/

Yazının devamı...

Duyguyu Değiştirebilir miyiz?

15 Şubat 2019

Hayatımızda karşımıza çıkan hemen her olay başlangıçta mobese kamerası ile çekilmiş gibi tamamen objektif bir haldedir. Yer, zaman ve durum içerebilir. Dışarıdan görüldüğü gibi kalmamasını sağlayan şey ise bizim bu tarafsız olaya yapmış olduğumuz taraflı ve duygu yüklü yorumlardır. Bu sistemin nasıl işlediğine dair örnek vermek gerekirse;
*
Olay: Dün 13:30'da sahilde yürürken arkadaşım Gamze'yi görmem.
Düşünce (Aklıma ilk gelen, otomatik): "Gamze bana selam vermedi demek bana değer vermiyor."
Duygu: Öfke (80/100)
Davranış: Gamze'yi sosyal medyada takipten çıkarmak.
*

Yazının devamı...

Ne Kadar Değerliyiz?

8 Şubat 2019

Buna çok basit bir örnekle başlamak istiyorum. Bizi değerli kılan niteliklerimizin neler olduğuna karar verebilmek için önce gerçek anlamda "değer"in ne demek olduğunu tanımlayabilmeliyiz.

Peki; 1 gram altın neden 1 gram demirden daha değerlidir?

Çünkü dünyada daha az bulunuyor. Kaynakları daha kısıtlı. Peki neden bir panda koruma altındayken kediler sokakta rahatlıkla dolaşıyor? Çünkü panda, kediden daha az var. Yani, bu tür artık eşsiz bir hal almış. Kısacası, dövizde de olduğu gibi, azalan şey eşsiz bir hal alıyor ve bu da onun değerli olmasına yol açıyor. Bir de bu durum bizim ona duyduğumuz sevgiden de pek etkilenmiyor. Mesela hepimiz suya daha çok muhtaç olmamıza rağmen ülkemizde şu an petrol daha değerli. Peki "değer" tanımlaması üzerinden ilerlersek bir insanın dünya üzerinde bulunduğu yere göre en çok değerli olabileceği yer neresidir?

Yeterince düşündüyseniz cevap veriyorum; ıssız bir ada. Bu adada sizden başka hiç kimse yok. Yani kendimizde başka kimsenin olmadığı yerde, biz türümüzün tek örneği olarak oranın en değerli türüyüz belki de. Bu adada 5 tane bilinçli Panda yaşıyorsa, bizi koruma altına bile alabilirler. Bir de burada enteresan bir ironi ortaya çıkıyor; Biz artık buranın en değerli varlığıyız fakat bunu bize hissettiren, bizimle ilgilenen ve bizi sevdiğini söyleyen bir tane bile insan yok. Yani olabileceğimiz en değerli yerdeyiz ve buna rağmen bir kişi bile bize bunu hissettiremiyor. Yani bizim, insanların bize değerli olduğumuzu hissettirmesi ile gerçekte olan değerimiz arasında ufacık bir bağlantı bile yok!

Eşsiz olan değerli bir hal alıyorsa, her birimiz birbirinde olmayan milyonlarca farklı değişkene sahip, birbiriyle asla aynı olmayan ve yaklaşık 8 milyara dayanan nüfusun içinde kendi fikirlerimiz, bakış açımız, genetik arka planımız, sevdiğimiz müzikler, izlediğimiz diziler, ilkokul öğretmenimiz, yaşam tecrübelerimiz, travmalarımız, aşklarımız, idollerimiz, felsefemiz, bize ait her şeyimizle yani benliğimizle beraber bu adada tek başına kalmış halimizden pek de farklı olmayan, birbirinin aynısı olmayan apayrı değerleriz. Kişisel özelliklerimiz ve hayatımızda bulunan parametreler açısından diğerlerinden ayrılan eşsiz, benzersiz ve tek yapılara sahibiz. Birilerinin bize bunu hissettirmesi veya hissettirmemesi bu durumun gerçekliğini kesinlikle etkilemiyor.

Tabi ki insan manevi bir değer taşımaktadır ve herkesin birbirine verdiği değer yakınlık derecesine göre farklılık gösterebilir fakat manevi değer de olsa bizi diğerlerinden ayıran şey kendi hikayemizdir ve bu tamamen bize özgüdür. Kendimize, etrafımıza belki de bu dünyaya kattığımız bu değer, insanların bize gösterdikleri davranışsal bir nitelik olan "ilgi" ile karıştırılmamalıdır. Çünkü insanların birbirlerine gösterdikleri ilgi, kişilerin gerçekte var olan değerlerinin yansıması değil, o kişinin karşısındaki birey için ne anlam ifade ettiğinin davranışsal çıktısıdır.

UZMAN KLİNİK PSİKOLOG BERKAY ATEŞ

Yazının devamı...

Öfkemizi Nasıl Kontrol Altına Alabiliriz?

11 Ocak 2019

Aslında bizim kontrol altına alabildiğimiz şeyler çok kısıtlıdır. Hayatımızda bulunan her şeyin içerisinde bir tek neyi mi direkt olarak kontrol altına alabiliriz? DAVRANIŞLARIMIZI!

Şöyle bir düşünürsek, hayatta kontrol altına alabileceğimiz şeyler davranışlarımızın tamamı ve düşüncelerimizin de bir kısmından ibarettir. Düşünceleri belirli bir bilişsel efor sonucunda kontrol altına alabiliyorken, davranışlarımızı, eylemlerimizi ve hareketlerimizi direkt olarak kontrol altına alabiliyoruz. Bu nedenle öfke kontrolünden bahsederken aslında, öfkelendiğimiz zamanlarda, duruma ilişkin reaksiyonlarımızdan yani tepkilerimizden bahsetmemiz gerekiyor.

Öfke, insanlar için son derece normal bir duygusal reaksiyondur. Öfkelenmemiz anormal değildir fakat bazen öfkelendiğimizde bunu davranışlarımıza yansıtma biçimimiz gereğinden fazla yıkıcı olabilir. Öfkeyi kontrol altına alabilmek için önce, öfke anındaki davranışlarımıza odaklanmamız gerekiyor.

Örneğin Ahmet, öfkelendiğinde öfkenin odağındaki insana yönelik şiddet içeren sözlü/fiziksel bir eylem gerçekleştirmiyor ve tam o anda kendisine özgü farklı davranış biçimleri geliştiriyor ise, Ahmet'in öfkesini kontrol altına aldığını söyleyebiliriz. Aslında çoğu zaman öfkemizi kontrol altına alırız fakat kontrol altına alamadığımız zamanlar bizim ve etrafımızdakilerin daha çok gözüne batar. Bu noktada yapılması gereken şey aslında, tam öfke anı geldiğinde kendimizin bu öfke ile başaçıkabilme stratejilerimizi yani o anda yaptığımız davranışlarımızı keşfedip bunları geliştirmemiz olabilir.

ÖFKE KONTROLÜ İÇİN NELER YAPABİLİRİZ?

1) Nefes ve Gevşeme Egzersizi

Öfkelendiğimizi hissediyor olduğumuz tam o anda, burnumuzdan karnımızı şişirerek yaklaşık 3 saniyelik derin bir nefes alıp, 6 saniye kadar ağzımızdan üfleyerek ve bunu 2 kere tekrar ederek bile vücudumuzu yatıştırabilir, davranışımızı kontrol altına alabilir ve öfkeye vereceğimiz aşırı tepkiyi erteleyebiliriz.

2) Öfkelenmenin Normal Olduğunun Farkına Var Ve Ertele!

Yazının devamı...

Daha Mutlu Hissetmek Ne Kadar Mümkün?

4 Ocak 2019

Bizler doğduğumuzdan beri dünya bilgileri ile donatılıyoruz. Gözümüzü açtığımız ilk andan bu güne gelene kadar kafamızda milyarlarca doğru veya yanlış bağlantı kuruluyor. Bu bağlantılar bizlerin bir şeyleri öğrenmesine sebep oluyor. Bu öğrenilenlerin sonucuna göre bir şeylerin kesin olarak "doğru" veya "yanlış" olduğuna, iyi veya kötü olduğuna karar veriyoruz. Keskin bir biçimde iyi ile kötüyü birbirinden ayırt eden mutlaklıklara inanıyoruz. Oysa ki her iyinin içinde kötü şeyler, her yanlışın içinde doğrular olabileceğine çok fazla ihtimal vermiyoruz. Bu konu, yaptığımız düşünce hatalarından sadece bir tanesi.

GRİ BÖLGELERİN VARLIĞINI YOK SAYMAYIN

Siyah veya beyazdan ziyade gri bölgelerin varlığını yok sayma eğilimine giriyoruz. Objektif tanımlamalar yapmadan kendimizi "şanssız", "başarısız" veya "işe yaramaz" bir insan olarak nitelendirebiliyoruz. Kendimizi "Arnavut" olduğumuz için inatçı olmamız gerektiğine, "Karadenizli" olduğumuz için öfkelenmemiz gerektiğine inandırıyoruz. Bunu biz bilinçli bir biçimde yapmıyoruz, bilinçdışı bir süreçte bize bunu öğrendiğimiz dünya bilgileri ve kurduğumuz yanlış bağlantılar yaptırıyor. Güzel olan ise, bu bağlantıları yok edebilip öğrendiklerimizin tersini yeniden öğrenebilme özelliğimiz. Burada devreye Psikoterapi süreçleri giriyor ve bu süreç “polyannacı” bakış açısından çok daha farklı bir noktada yer alan bir süreç. Her şeyin iyi olacağını ya da olayların olumlu noktalarını vurgulamaktan ziyade olayları tarafsız, objektif ve işlevsel bir biçimde ele alan bir süreç.

Bilginin beyinde hem görsel hem de sözel olarak depolandığını gösteren ve her bir kavramın veya kişinin, zihnimizde belirli şematik karşılıkları bulunduğuna dair çalışmalar var. Bu şemalar tamamen bize özgü. "Anne" kavramı ile ilgili geliştirmiş olduğum bir şema var ve bu benim kafamda bulunan anne prototipi tarafından besleniyor ve annemi her görüşümde pekişiyor. "Güven" ile arasında bir bağlantı oluştuğu zaman biz anneye güvenmeyi öğreniyoruz. Yani bu öğrenilen her şey tamamen şahsa özgü. Doğduğumuzdan itibaren geliştirdiğimiz ve otomatikleşmiş bazı şemalar arasında kurulan bağlantılar, düşüncelerimizin temelini oluşturuyor. Bu düşünceler, evrimsel psikoloji perspektifinden bakıldığı zaman, olabildiğince hızlı oluşmak zorunda. Sistemimizin en temel amacı varlığını sürdürebilmekken onun en kritik çalışma prensibi hızlı reaksiyon alabilmektir. Ani bir tehditle karşı karşıya kaldığında mümkün olan en hızlı davranışı yapabilmek ve dolayısıyla mümkün olduğu kadar hızlı düşünebilmektir. Hızlı düşünebilmenin altın anahtarı ise, üzerinde fazla kafa yormadan, düşünceleri otomatik hale getirebilmektir.

PEKİ, BİZ NE YAPABİLİRİZ?

Durum böyleyken, özetlemek gerekirse; zihnimiz bir takım amaçlar uğruna, bir takım prensipler kullanarak hızlı bir şekilde sonuçlara atlıyor gibi görünüyor. Bizim bunun farkında olarak, taraflılığa yani öznelliğe dayalı, yorum içeren ve tamamen kendi oluşturmuş olduğumuz dünya bilgilerinin sebep olduğu dramatik, duygusal odaklı bakış açısını, objektif, gerçekçi ve tarafsız bir biçime dönüştürmemiz gerekmektedir. Belki daha mutlu hissetmenizi sağlayamayabilir fakat olayları kendinizi ve çevrenizi daha sağlıklı analiz etmenize ve daha sağlıklı adımlar atmanıza olanak sağlayacağı söylenebilir. Bir takım düşünce hataları, kalıplar, sorgulanmadan kabul edilmiş öğretiler aslında bu yolda bizlerin en büyük engeli. Bu engelleri aşabilmek konusunda sizlere en iyi yardımcı olabilecek adres ise; Psikoloji veya Psikiyatri eğitimli terapistlerdir.

UZMAN KLİNİK PSİKOLOG BERKAY ATEŞ

http://pskberkayates.com/

Yazının devamı...