GÖÇEBE TÜRK'ÜN PSİKOLOJİSİ

Doç. Dr. Erol Göka
01.07.2007 - 15:27

Türk göçebeliği, tarihsel süreç içinde yerleşikliğe doğru yönelmiştir ama yerleşmek nispeten kolay olsa da, kentlileşmek, göçebe alışkanlıklarını hele hele göçebe ruh halini bırakmak çok ama çok zordur. Toplumsal yaşantımızda halen süren göçebelik izlerini geçen yazımızda ele aldık. Şimdi ise, önce göçebe ruh halinin, göçebe psikolojisinin Türk grup davranışında süren etkileri konusunda öncelikle genel olarak gördüklerimizi söyleyecek, bazı çok önemli göçebe psikolojisi özelliklerini ayrıntılarıyla daha sonra inceleyeceğiz.

Göçebe yaşam tarzı, kendine özgü bir zihniyet, davranış kalıbı ve savunma düzenekleri oluşturur. Türk grup davranışını oluşturan bileşenlerden birini teşkil eden bu zihniyet ve davranış kalıplarından ilk bakışta görüleni, göçebenin mekanla iğreti ilişkisiyle ilgilidir Göçebenin ruh halini, büyük ölçüde, yaşadığı mekanla kurduğu iğreti ilişkisi belirler. Göçebe, yarın buralardan çekip gidiverecek gibidir; zihninde denkleri hep sarılı, kervanı her an hazırdır. Demokrasimizin kurumlarla halk egemenliği arasındaki karşılıklı ahenge dayalı bir yönetim biçimi olarak anlaşılıp bir türlü yerleşememesinde, şöyle pırıl pırıl güzel şehirler kuramayışımızda, bırakın bir şehri yirmi metre düzgün döşenmiş bir kaldırım bile yapamayışımızda, kültürümüzün modernlikle bağdaşmayan bazı olumsuz toplumsal özelliklerinden kurtulamayışımızda büyük ölçüde pay sahibidir göçebe zihnimizin mekanla iğreti ilişkisi. 

Doç. Dr. EROL GÖKA'nın önceki yazıları

* Toplumsal yaşantımızdaki göçebelik görünümleri

*
Göçebeyim, göçebesin, göçebeyiz

* Türk göçebeliğinin Osmanlı'daki durumu

* Türklerin Anadolu'yu yurtlaştırmaları

*
Göçebeliğimiz de kendimize özgüdür

* Muhabbet ehliyiz

* Türkün internet sevdası

*
Başlarken

Mekanla iğreti ilişki, ilk bakışta çelişkili gibi duran bazı tutumlara yol açar. Göçebelik üstüne düşünen kimi yazarlar, göçebeliğin "göç yolda düzülür" anlayışı nedeniyle genel yaşamda bir plansızlık doğurduğundan söz ederken, bazıları da bozkır kültüründe insanların düzene çok önem vermelerinden bahseder ve hatta bu obsesif düzen merakının Türk dilinin ana niteliğini verdiğini söyleyecek kadar ileri giderler. Göçebenin yaşam tarzı ve koşulları üzerinde düşünüldüğünde, bunların hepsi de doğru ve yerinde tespitler olduğu görülecektir. Göçebe zihniyeti, mekanla iğreti ilişkisini sürdürebilmek için bazı savunma düzeneklerine başvurur. Bunların başında ise, dünya hayatında yaşanan alt-üst oluşlara, sise ve kaosa yerleşiklerin oldukça tuhaf karşılayabileceği bir kayıtsızlıkla cevap vermesi, sabrederek baş etmeye çalışması gelir. Nasıl olsa kalıcı olunmadığı bilindiğinden tüm olup bitenlere programını daha kısa zaman dilimleri için yaparak cevap vermeyi çok kolayca becerebilir göçebe zihni. Mevsimin değişmesini, hareket vaktinin gelmesini heyecansız, telaşsız beklemeyi ve yapılması gerekeni kendiliğinden, doğal bir seyir içinde yapmayı bilir göçebe. Acıya, kaosa, kalkıp yine yollara koyulmaya alışıktır, bu yüzden inanılmaz bir sabır ve tahammülle bekler. Umursamazlık değildir göçebenin bu hali, sabrederek direnmektir. Olaylar karşısındaki tepkisizliğimizi birçok kimse görmüş ve onu farklı nedenlere bağlamıştır. Bizce göçebe ruh halimiz de bu nedenler arasında sıralanmalıdır.

Mekanla iğreti ilişkinin yanı sıra göçebe psikolojisinin bir başka işareti, göçle bağlantılı "yön", "gidiş", "hareket" gibi kavramların hayatımızda tuttuğu yer hakkındadır. Bizim yaşamımız da, ölümümüz de daima yolla, yönlenmeyle, gidişle ilgilidir; gözümüz hep yoldadır. Yerleşik olmasına yerleşiğizdir görünüşte ama ne biz bir mekanda sebat ederiz ne de meskun mahallerimizin yöneticileri. O mahalleden bu mahalleye, şu şehirden bu şehre taşınır dururuz; yollarımızda, yerleşimlerimizde kazılar bir türlü bitmez. Şehirlerimiz bir şantiye yeri gibidir her zaman.

Gerek mekanla iğreti ilişkimiz, gerek hareketin hayatımızda tuttuğu yer nedeniyle, Talat Halman'ın dediği gibi, ütopyamız, dünya cennetimiz hep ötede olmuş, bulunduğumuz yerde kendimize bir cennet yaratmak düşüncesi, tarihimizde hemen hemen hiç görülmemiştir. Göçebe zihniyetinin kültürümüze verdiği en büyük zararlardan birisidir bu. Kent yerleşimlerini, çoğu kere isimlerini bile değiştirmeden başkalarının oluşturdukları planlar üzerine kurduk, kendimize uygun kent yaşamı üzerinde fazlaca düşünmedik. Büyük Osmanlı uygarlığımız bile sıfırdan bir şehir yaratamadı.

Göçebenin psikolojisini onun yaşam koşulları belirler. Göçebe, doğaya kulak vermek, hayvanının ihtiyaçlarını kollamak, düşmanın saldırılarına karşı sürekli tetikte durmak zorundadır. Bu nedenle metafiziğini de dostluğuna muhtaç olduğu doğadan çıkarır. Doğa kültleri nedeniyle bir yandan bulunduğu coğrafyayı kutsallaştırır; bu kutsallıktan müthiş bir, vatan bağlılığı türetmesini bilir ama göçebe, bir yandan da bulunduğu coğrafyayı hep aşmak ister. Göçebenin psikolojisini onun yaşam koşulları belirlemekle kalmaz, bir yandan da sürekli destekler, yeniden üretir. Yaşadığı doğa acımasızdır, her an kuraklık olabilir, yeşil otlaklar onlara küsüp hayvanlarını aç bırakabilir. Etrafları çok kalabalık düşmanlar tarafından çevrilidir. Sayı azlığının olumsuzluklarını ancak savaşçı niteliklerini geliştirerek ve hızlı hareket edip sürekli yer değiştirerek telafi edebilirler. Zaten önlerine Gök-Tanrı, tüm yeryüzünü sermiştir; onların ulaştıkları her yer vatan olduğuna göre bu vatanda nizamı sağlama görevini de kendi kendilerine tevdii ederler. Yaşadığımız coğrafyayla ve bizim dışımızda kalan dünyayla ilişkimizde göçebe ruh halinden kaynaklanan bu izleri görmemek mümkün değildir.

 Dilimizde "ev-bark" anlamına gelen "konut" sözcüğünün kökünde "konmak" fiili bulunmakta; "göçmek" "konmak" fiili ve bu fiillerden türetilmiş sözcükler (örneğin göç, göçebe, göçebelik, göçelge, göçer, göçeri, göçmen; kon, konak, konaklamak, konuk, konuklamak, konukluk, konu-komşu, konuksever, konulmak, konum, konumluk, konuş, konut, kondu, gecekondu) ister kentli ister köylü olsun halkımız tarafından değişik anlamlarda yoğun biçimde kullanılmaktadır. Ölümü de, kendimizi bildi bileli göç olarak düşünür; "Göçtü gitti," deriz. Bu nedenle Arapçadan göç karşılığı olan "rıhlet", "irtihal etmek", "ölmek" anlamında kolayca dilimize girivermiş, edebiyatımızın çok kullanılan kelimeleri arasına yerleşmiştir. İslamlaşmamızda, Türklerin eski dini ile İslam benzerliği üzerinde durulmuş, savaşçılık ve cihad ilişkisine dikkat çekilmiştir. Bizce İslam'ın temel kavramsal çatısında yer alan "hicret" ve "hac"cın göçebe ruh halimizde yarattığı olumlu esinler de hesaba katılmalıdır. Aynı şekilde savaşçılık özelliğimizle göçebeliğimizin kesişim yerinde bulunan "sefer", "fetih" "fütuhat" kavramları da dilimizde sağlam bir yere sahiptir.

Göç ettiğimiz gibi göç etmenin zorluklarını bilir; göç edeni bağrımıza basarız. Bize sığınmış Maniheistlere, Nasturilere, Karaimlere, Yahudilere nasıl kol kanat gerdiğimiz tarihle ilgili herkesin malumudur.

Yayınlanma Tarihi : 01.07.2007 - 15:27
Etiketler:


    EN ÇOK OKUNANLAR

      Koç Burcu
      21 Mart - 20 Nisan

      Kişisel farkındalığınızı arttıracak, bilgi kazanmanızı sağlayacak, ama bu esnada bütçenize çok fazla zarar vermeyecek şeyler planlamalısınız. Tüm...Koç Burcu - Bugün

      Boğa Burcu
      21 Nisan - 20 Mayıs

      Başarınızı diğerleriyle de kutlayabilirsiniz. Bilgi toplamalı, bilgilerin gerçekliğinden emin olmalı ve başladığınız işleri bitirmelisiniz. Fark yaratmak istiyorsanız,...Boğa Burcu - Bugün

      İkizler Burcu
      21 Mayıs - 20 Haziran

      Evinizde ve özel ilişkilerinizde yapacağınız değişiklikler duygusal anlamda istikararı sağlayabilir. İş birliğine açık olmanız durumunda, evinizi veya yaşadığınız yeri...İkizler Burcu - Bugün

      Yengeç Burcu
      21 Haziran - 22 Temmuz

      Önemli detayları atlamadığınızdan emin olun. İstediğinizi açık açık ortaya koymak işe yarar çözümler üretmenizde size yardım edebilir....Yengeç Burcu - Bugün

      Aslan Burcu
      23 Temmuz - 23 Ağustos

      Duygusal anlamda motive bir gündesiniz. Yanlış nedenlere dayalı değişiklikler yapmak doğru olmayabilir. Olayları doğru değerlendirmeli, daha alçak...Aslan Burcu - Bugün

      Başak Burcu
      24 Ağustos - 23 Eylül

      Sahip olduğunuzdan daha fazla paranız varmış hissine kapılmayın ve aşırı harcamalardan kaçının. Sizi motive eden kişilerle görüşebileceğiniz bir hafta...Başak Burcu - Bugün

      Terazi Burcu
      24 Eylül - 23 Ekim

      Bu hafta sonu, önemli kişisel değişiklikler yapmanız durumunda kendinizi çok iyi hissedebilirsiniz. Sizi bekleyen güzel bir gelecek varken lüzumsuz...Terazi Burcu - Bugün

      Akrep Burcu
      24 Ekim - 22 Kasım

      Dış etkilere bağlı duygusal durumlarla uğraşabileceğiniz bir hafta sonundasınız. Bazı kişilerin yapacağı son dakika değişiklikleri sizi asıl uğraşmanız gereken işlerden...Akrep Burcu - Bugün

      Yay Burcu
      23 Kasım - 21 Aralık

      Duyduğunuz her şeye inanmamalısınız. Belli anlaşmalar yapmadan ya da bazı sözler vermeden önce, kendi araştırmanızı bizzat yapmanızda fayda var. Bu hafta sonu, elinize...Yay Burcu - Bugün

      Oğlak Burcu
      22 Aralık - 20 Ocak

      Endişelerinizi dile getirerek olaylara netlik kazandırabilir ve doğru kararlar alabilirsiniz. Eviniz ve ailenizle bağlantılı konularla ilgilenirken daha sorumlu davranmalısınız....Oğlak Burcu - Bugün

      Kova Burcu
      21 Ocak - 18 Şubat

      Çok fazla bilgi paylaşımı size ters şekilde geri dönebilir ve size bazı bedeller ödetebilir. Bu hafta sonu, sevdiğiniz kişilerle ilişkilerinizi...Kova Burcu - Bugün

      Balık Burcu
      19 Şubat - 20 Mart

      Bu hafta sonu, bazı işleri ele alış veya uygulayış biçiminizi ya da bilgi edinme ev haber alma yöntemlerinizi gözden geçirebilirsiniz. Bu sayede kendinizi...Balık Burcu - Bugün