Tıp Etiği ve Tarihi Uzmanı Prof. Dr. Nesrin Çobanoğlu Yüksel: Sağ-sol çatışmasında yediğim ‘serseri kurşun’ beni hekim yaptı

1- BU hafta Cumhuriyetimizin 102. yılını kutlayacağız. Cumhuriyet, bir rejim değişikliğinin ötesinde her alanda ülkemizi çağdaş medeniyetler seviyesine taşıyan devrimlere imza attı. Etkilerini net olarak görebileceğimiz alanlardan ikisi kadınların erkeklerle eşit olarak kamusal hayata katılabilmelerine olanak veren kadın devrimi ve sağlık hizmetlerinin topluma yayılmasını amaçlayan tıp devrimi. Bunları bünyesinde bulunduran bir isimle, Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıp Etiği ve Tıp Tarihi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Nesrin Çobanoğlu ile birlikteyiz.

Zeynep Bilgehan - Prof. Dr. Nesrin Çobanoğlu Yüksel 

ALTI ÇOCUĞUN EN KÜÇÜĞÜ

Nesrin Günebakan (Çobanoğlu), Gaziantepli bir ailenin altı çocuğundan en küçüğü olarak Elazığ’da dünyaya geliyor. Çobanoğlu, “Gaziantep savaş sırasında en çok sıkıntı çeken yerlerden biridir. Kurtuluş Savaşı’ndan sonraki yıllarda doğan annem ve babam genç yaşta evlenmişler; annem 14, babam 17 yaşındaymış” diye başlıyor anlatmaya: “Uzun yıllar Antep’te yaşadıktan sonra Elazığ’a taşınıyorlar. Babam makineler konusunda bir deha. Elazığ’ın ilk halı fabrikasını kurmak için geliyor. Ben Elazığ’da, ailenin yıllar sonra doğan son çocuğuyum. Bu sırada en büyük ağabeyim İTÜ’yü bitirmişti...”

HAYALİ CUMHURBAŞKANLIĞI

Evdeki herkes okumaya meraklı olunca evin küçük çocuğu da geniş kütüphaneli bir evde büyüyor. Her dönem okul birincisi oluyor. Ufku da geniş; 4-5 yaşlarında cumhurbaşkanı olma hayalleri kuruyor. Çobanoğlu, “Sıradan bir çocuk olarak bunun hayalini kurabiliyor olmak, Cumhuriyet’in etkileriyle demokrasinin ne kadar gelişmiş olduğunun bir kanıtıdır” diyor. Meslek seçimiyle ilgili tercihi o henüz lise birinci sınıftayken başına gelen vahim bir olayla değişiyor…

2- ELİNİ DOLABA UZATIYOR VE…

Sene 1977… Her sene yarışmalarda derece yapan, dönemleri birincilikle bitiren Çobanoğlu, Deneme Lisesi Matematik Bölümü’nde birinci sınıfa başlayacak. Aylardan eylül. Okul yeni açılacak. Ancak 1970’lerin sonu Türkiye’de sağ-sol çatışmalarının da zirve yaptığı yıllar… Sokaktan gelen kurşun sesleri onlar için artık bir rutin olmuş. 14 yaşındaki Çobanoğlu okula gitmek üzere bahçeli evlerinden dışarı adım atacakken annesi dışarıdan gelen kurşun seslerinin artması üzerine ona, “Nesrin istersen biraz oyalan, dışarıdan çok sesler geliyor” diyor. Bu uyarı üzerine genç kız mutfağa yöneliyor. Üzerinde üniforması, bardak almak için elini dolaba uzattığı sırada, bir anda bir darbeyle sarsılıyor… Devamını kendinden dinleyelim: “Bana çok şiddetli bir şeyin çarptığını hissettim. Görünürde bir şey yoktu ama sonradan kurşun olduğunu anladım. Göğüs kafesimden girip iç organlarımı delmiş. Çok ağır bir yaralanma…”

3- TIBBA İLGİM HASTANEDE GEÇEN İKİ AYDA BAŞLADI

Derhal Elazığ Sigorta Hastanesi’ne kaldırılıyor. Hasar büyük; akciğerleri, karaciğeri ve midesi delinmiş, kalp zarı zarar görmüş, kolon parçalanmış. Ameliyatların devamı için Diyarbakır Sigorta Hastanesi’ne sevk ediliyor. Bir ay yoğun bakımda, bir ay da serviste kalıyor. Çobanoğlu anlatıyor: “Ne yazık ki başından itibaren her anını hatırlıyorum. Çok büyük bir acı içindeydim. Hasarın ne olduğu anlaşılsın diye başta ağrı kesici verilmediğinden özellikle ilk saatlerde çok ağrı çektim. Midem delindiği için bir buçuk ay su içemedim; çok susadığımı hatırlıyorum. Hemşireler, cerrahlar, bütün sağlık ekibi hayatımı kurtardı. Böylece hastane ortamını, hemşirelerin, cerrahların ne kadar önemli olduğunu gördüm. Daha önce düşünmediğim tıbba ilgim o zaman başladı.”

4- TIBBA İLGİM HASTANEDE GEÇEN İKİ AYDA BAŞLADI

Derhal Elazığ Sigorta Hastanesi’ne kaldırılıyor. Hasar büyük; akciğerleri, karaciğeri ve midesi delinmiş, kalp zarı zarar görmüş, kolon parçalanmış. Ameliyatların devamı için Diyarbakır Sigorta Hastanesi’ne sevk ediliyor. Bir ay yoğun bakımda, bir ay da serviste kalıyor. Çobanoğlu anlatıyor: “Ne yazık ki başından itibaren her anını hatırlıyorum. Çok büyük bir acı içindeydim. Hasarın ne olduğu anlaşılsın diye başta ağrı kesici verilmediğinden özellikle ilk saatlerde çok ağrı çektim. Midem delindiği için bir buçuk ay su içemedim; çok susadığımı hatırlıyorum. Hemşireler, cerrahlar, bütün sağlık ekibi hayatımı kurtardı. Böylece hastane ortamını, hemşirelerin, cerrahların ne kadar önemli olduğunu gördüm. Daha önce düşünmediğim tıbba ilgim o zaman başladı.”

Beşinci yaş doğum günü.

5- REKOR PUANLA CERRAHPAŞA’YA

Üniversite sınavında rekor bir puanla ilk tercihi olan Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’ne giriyor. Sene 1980... Okula kaydolduğu gece 12 Eylül Darbesi yaşanıyor. Çobanoğlu: “Tıbbı çok sevdim. Cerrahpaşa’da ameliyatları izleyebildiğimiz camlı bir bölme vardı. Hep oradaydım. Acil serviste gece nöbetlerine kalır, vakaları izlerdim. Lunapark kazası olmuştu ve bütün hastane ağır yaralılarla doluydu. O gece ilk dikişimi bir erkek hastanın kafasına atarken geçirdiğim ip, sanki onun değil benim vücudumdan geçiyor gibiydi!”

SENE 1981

6- BİLGİ KADAR ETİK DE ÖNEMLİ

Cerrahiyi sevdiği ve kadın hakları konusundaki duyarlılığı sebebiyle uzmanlık olarak kendi deyimiyle ‘doğum gibi bir mucizevi başlangıç’ içerdiğinden kadın doğum hekimliğini düşünüyor. Ancak mecburi hizmet tecrübesi onu başka bir alana yönlendiriyor: “Uygulama ve gerçekler çok şeyi değiştirdi… Kurada Nevşehir acil servis çıktı. Acilde her tür vaka ile ve insana dair birçok ilginç olay yaşadım. Canla başla çalışmaya başladım ama düzgün yönetilmediğimizi düşünüyordum. İyi yönetilmedikten sonra çok iyi hekim olsan bile anlamı yok. Bunun üzerine Mülkiye aşkım yeniden alevlendi, felsefe ve tıbbın kesişimindeki tıbbi etikten başka şey düşünemez oldum…”

Hıfzısıhha Enstitüsü

7- HEM TIBBİYE HEM MÜLKİYE

Çobanoğlu, Nevşehir’den sonra bir yıl da Çubuk’ta görev yapıyor. Bu arada ÖSYM tarafından yapılan sınavı kazanıp Türkiye Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü’ne (TODAİE) giriyor. Tıp alanında ise akademik kariyerini Ankara Üniversitesi’nde Tıp Etiği, Deontoloji ve Tıp Tarihi üzerine yapıyor. Bitirdikten sonra, iki yıl Başkent Üniversitesi’nde çalıştıktan sonra çalışmalarını 2004 yılından beri Gazi Üniversitesi’nde devam ettiriyor. Başkent Üniversitesi’nin ve Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıp Tarihi ve Anabilim Dalının Kurucu Başkanı… Mülkiye’de 2001 yılından beri doktora dersleri veriyor.

HEKİMLİĞİN ‘PARDON’U YOKTUR

Teknoloji ilerledikçe etik alanlar da değişiyor... Çobanoğlu: “Gelecek nesiller organ nakli konusunda bizim yaşadığımız sorunları yaşamayacaklar çünkü genetik ve immünoloji alanındaki çalışmalarla o kişinin kök hücrelerinden kendi organını yeniden üretmek mümkün olacak. Her yeni gelişme yeni etik ikilemleri getiriyor. Tıp bilgidir, hekimlik etik duruştur. Hekimlikte hırslar, bilgi ve yeterlilikle denge içinde olmalıdır. Eğer hırsınız bilginin üstündeyse bedeli çok ağır olur. Söz konusu insan hayatı olduğundan hekimliğin pardonu yoktur.”

CUMHURİYET’İN TIP DEVRİMİ

Cumhuriyet’te ‘tıp devrimi’ dedik... Bu alanda yapılan en önemli girişimler neler? Yanıtı: “1920’de Sağlık Bakanlığı’nın ve Hıfzısıhha’nın kurulması. Savaş döneminde ilk bakan Adnan Adıvar. Cumhuriyet kurulduktan sonra bir efsane olan Refik Saydam geliyor. Cumhuriyet’in en önemli devrimsel bakışı halkın sağlığını bir öncelik olarak görmesi. Koruyucu hekimlik öncelikli tutuluyor. Hıfzısıhha Enstitüsü’nde aşı ve serum üretiliyor. Hedef Ankara’da doğan bir çocukla ücra bir köydeki çocuğun aynı dönemde aşılarının yapılabilmesi, tifüs, dizanteri ve trahom gibi yaygın hastalıkların ortadan kaldırılması bu bakışla mümkün oluyor. Tedavi edici hekimlik açısından Anadolu’da beş benzeri ile birlikte ilk Ankara’da kurduğu tarihi Numune Hastanesi çok önemli bir başlangıç. Gelişen işçi hakları kapsamında sigorta hastaneleri kuruluyor. Tıp fakültesine 1922 yılında ilk kez kız öğrenciler girme hakkını kazanıyor. Kadınlara cana can katma yetkisi veriliyor. Şimdi tıp fakültelerinde kız öğrencilerin sayısı yüzde 50’nin üzerinde...”

Atatürk ve Sağlık Bakanı Refik Saydam

GAZİ YAŞARGİL, AZİZ SANCAR

Bugünleri nasıl değerlendiriyor? Prof. Dr. Çobanoğlu: “Cumhuriyet sadece bina ve yasa değil, bilim ve etik değerlerle geleceği bırakılacak mirası altyapısını oluşturuyor. Cumhuriyet’in önemli hedeflerinden biri sağlıklı nesilleri yetiştirebilmek. Bugüne kadar dünyanın çeşitli yerlerinde üç bine yakın konferans verdim; tıp konusunda dünyanın en iyileri arasındayız. Dünyanın ilk başarılı rahim nakli Türkiye’de yapıldı. Organ nakillerinde canlıdan canlıya alanında dünya birincisiyiz. Dünyada ilk karaciğer naklini Münci Kalaycıoğlu yaptı. Anadolu’dan Gazi Yaşargil, Aziz Sancar gibi parlak isimler yetişti. Bunlar biliminsanı eğitimini tabana yaymanın etkili sonuçlarından dünyaya yansıyan örnekler...”