Fırlatma koltukları binlerce pilotu kurtardı

GEÇTİĞİMİZ günlerde Bulgaristan sınırı yakınlarında bir radar izi görülünce 9. Ana Jet üssünde alarm verildi. İki F16 uçağı hızla havalandı. Bu radar izinin peşine düştü. Bu uçaklardan birinde Hava Pilot Binbaşı İbrahim Bolat vardı. Yüksek tecrübeli, uçmaya aşık bir adamdı. Alarm görevi için dakikalar içinde havalanmıştı. Ses hızını geçerek yüksekten uçarak radar izini yakalamaya gitti. Bu izin ardında ne vardı? Ülke güvenliği için bunun belirlenmesi gerekiyordu.

Gecenin karalığında kapkara bulutlara girdi. Normal olarak meteoroloji radarı olmayan uçağı ile bir izin peşinden saliselerle ama müthiş bir hızla koşarken ne olduysa oldu ve uçağı hızla aşağı inmeye başladı. Kahraman pilot önce uçağını kurtarmaya çalıştı. Sonra uçağın bir yerleşim yerine düşüp onlarca insanın hayatını kaybetmesini önlemek için saliselerle uygun bir noktaya yönlendi. Ve kaza-kırım yaşandı.

Korkunç bir hızla yer çarptı. Son saliselerde fırlatma koltuğunu ateşledi. Ama açılan paraşütü hava ile dolmadan yıkıldı. Uçak gece yarısından biraz sonra radardan kayboldu ve bu kez arama alarmı başladı. Ne yazık ki kahraman pilotumuzu fırlatma koltuğu kurtaramamıştı. Çünkü çok büyük bir hızla yere çarpmıştı. Onun uçağını kurtarma, çevreye zarar vermeme gibi kendi hayatından çok önceye aldığı karar kahraman pilotumuzu alıp götürdü. Yazılı olmayan bir yemindi bu. Uçağı kurtarmak, aşağıdakilere zarar vermemek. Çoğu uçaklarımız hep köylerin dışlarındaki yerlerde yere temas ederdi zaten.

NEDİR BU FIRLATMA KOLTUĞU

Orijinal adı ejection seat. Paraşüt tasarımcısı ve mucit Everard Calthrop 1916’da sıkıştırılmış havayla fırlatılma prensibiyle çalışan bir fırlatma koltuğu tasarımının patentini aldı. Modern fırlatma koltuğu tasarımının ilk adımı ise Romanyalı mucit Anastase Dragomir tarafından atıldı. Bir uçak veya araçtan ayrılabilen paraşütlü bölümü içeren tasarım ilk kez 25 Ağustos 1929’da Paris Orly Havalimanı’nda test edildi ve başarılı oldu.

Fırlatma koltuğu tasarımı II. Dünya Savaşı sırasında oldukça gelişti. Bundan önce kontrol edilemez hale gelmiş bir uçaktan kaçmanın tek yolu uçaktan atlamaktı ancak sıkışık durum, pilotun üzerindeki g-kuvveti ve hava akımı gibi olumsuz koşullar yüzünden çoğunlukla başarısızlıkla sonuçlandı. Fırlatma koltuğunun amacı pilotun kaza sırasında ve sonrasında hayatta kalmasıydı. Fırlatma koltuğunu çalıştıran bir pilot 12 ila 14 arasındaki bir değer g-kuvvetine maruz kalır. 1960-70 dönemindeki Sovyet tasarımı fırlatma koltuklarında bu değer 20-22 g değerlerini buluyordu. Fırlatma koltuğundaki ani ve şiddetli ivmelenme iskelet yapısında kalıcı hasarlar bırakabiliyordu. Pilotların kariyerini sona erdirecek derecede sakatlanmalara yol açıyordu. Ama uzun süredir yapılan yeni nesil fırlatma koltukları pilotların sağ salim kurtulmalarını sağlıyor.

7 BİN 813 PİLOT HAYATTA KALDI

Basit anlatımla sağlam, özel yapılı bir pilot koltuğu, içinde koltuğu fırlatacak küçük roketler var. Ayrıca koltukta bir de paraşüt bulunuyor. Pilot zorunlu olduğunda iki bacağının arasındaki kolu çektiğinde önce başının üstündeki saydam kanopi fırlıyor. Sonra ateşlenen roketlerle koltuk havaya uçuyor ve ardından paraşütü açılarak pilotun sağ salim yere inmesini sağlıyor. Bu koltukların en büyük ve bilinen imalatçısı Martin Baker koltukları ile bugüne kadar 7 bin 813 pilot hayatta kaldı. Aldıkları yaralar çok azdı. Martin Baker şirketi fırlatma koltuğuyla kurtulan pilotlara rozet gibi bazı ödüller veriyor. Sir James Baker’in yaptığı ve 1946 yılında ilk testi gerçekleşen koltuklar bugün torunları tarafından hemen tüm askeri jetler için değişik modellerle imal ediliyor.

Yeni nesil F35 için yapılan bir koltuğun, uçağın yere vurmasından sonra fırlatılması ve pilotun kurtulması efsane bir görüntü olarak binlerce kez yayınlandı. Yani uçak yere vurduktan sonra bile çekilen kol sayesinde koltuk 60 metreden fazla yükseğe fırlatılıyor ve paraşüt açıyor. Elbette uçağın havada çarpışması, yere vuruş hızı gibi birçok neden talihsizliklere de yol açıyor. Bizim kahraman Binbaşımızın uçağının yere vuruş hızı düşük olsaydı o hala uçuyor olacaktı. Ama bilin ki arkadaşları her uçuşta onu çok yüksek irtifalarda hep görüp selam verecekler...

FIRLATMA KOLTUĞUNUN FİYATI

UÇAK fırlatma koltuklarının maliyetleri, koltuk türü, uçak entegrasyon karmaşıklığına göre değişim gösterir. Tam bir fırlatma koltuğu fiyatı (Ejection Seat) -koltuk + roket motoru + dizileme elektroniği + kanopi-atma arayüzü, kapsamasına göre büyük ölçüde değişir. Tipik fiyat aralıkları şöyle:

Eski model hafif/koltuklar: Koltuk başına 50.000–250.000 dolar arasında.

Modern savaş uçağı koltukları (yeni yapım, fabrika standardı fırlatma koltukları): Koltuk başına 250.000–1.000.000+ dolar civarındadır.

Yüksek performanslı, sıfır veya iki kişilik mürettebat, entegre roket motorları ve gelişmiş dizileme ile (modern ön hat savaş uçakları için): Birçok satın almada koltuk başına 600.000–2.000.000 dolarlık bir ödeme gerekir.

ÇATIYI DELDİ ÇIKTI

FIRLATMA koltuklarının zaman zaman bakımları yapılır. Yeri ve adının önemi yok, bir askeri bakım hangarında koltuk bakımı yapılırken koltuk roketi yanlışlıkla ateşlendi. Koltuk hangarın çok da kuvvetli olan çatısı delip çıktı. Neyse ki teknisyenlerden yaralanan olmadı. Çatıdan alınan koltuk artık kullanılamaz haldeydi.

LİDER MARTIN BAKER

DÜNYA genelinde fırlatma koltuğu (ejection seat) üreten başlıca şirketler; İngiliz Martin-Baker, ABD’li Collins Aerospace ve Rus NPP Zvezda. Martin-Baker pazardaki en baskın üretici olup, Batı yapımı çoğu savaş uçağında kullanılıyor. Bu şirketler, pilotların acil durumlarda güvenle uçaktan ayrılmasını sağlayan yüksek teknolojili sistemleri sürekli geliştiriyorlar.

KOÇ MÜZESİ’NDE BİR MARTIN BAKER

FIRLATMA koltuklarının da bir raf ömrü vardır. Hiç kullanılmamış olsalar da raf ömrü dolan koltuklar roketleri dikkatlice söküldükten sonra meraklılar, koleksiyonerler için satışa çıkarılır. Askeri kuruluşlar askeri jetleri alırken yedek fırlatma koltukları da alırlar. İşte bunlardan bir F-104 uçaklarında kullanılan Martin Baker imalatı bir koltuğu da ambalajında satın aldım. Elbette roketi yetkili teknisyenler tarafından sökülmüştü. Sonra Rahmi M. Koç Müzesine bağışladım. Rahmetli Mustafa Koç koltuğu bir ekiple evden aldırıp müzede teşhir edilmesini sağlamıştı.