Erken uyarı işaretlerine dikkat… Çocuğunuz zorba da mağdur da olabilir

- Akran zorbalığı nedir, hangi davranışlar bu kapsama girer?

Akran zorbalığı bir ya da birkaç öğrencinin, başka bir öğrenciye yönelik sistemli biçimde uyguladığı saldırganca davranışlardır. Amaç korkutmak, sindirmek ya da zarar vermektir. Bu davranışlar yalnızca fiziksel şiddetle sınırlı değildir. Psikolojik baskı, dışlama, alay etme, dedikodu yayma, sosyal medya üzerinden yapılan siber saldırılar da zorbalık kapsamındadır.

Bu tür olaylar münferit değil, sistematik bir sorunun göstergesidir. Sadece güvenlik tedbirleriyle çözülemez. Toplumsal ruh sağlığı, eğitim politikaları ve aile yapısı birlikte ele alınmalıdır.

- Akran arabuluculuğu nedir, nasıl işler?

Akran arabuluculuğu, öğrenciler arasında çıkan anlaşmazlıkların, eğitim almış tarafsız bir öğrenci aracılığıyla barışçıl şekilde çözülmesidir. Bu yöntem çocuklara empati kurmayı, dinlemeyi ve ortak çözüm üretmeyi öğretir. Yetişkin müdahalesi olmadan çözüm üretme becerisi kazandırır.

3 BİN ÖĞRETMENE EĞİTİM

- Ankara Arabulucular Derneği ve AKRAN-DER olarak akran zorbalığı ve okul içi çatışmaların çözümüne yönelik hangi projeleri hayata geçirdiniz?

Başkanı meslektaşım Av. Mehmet Ali Baranlı olan Ankara Arabulucular Derneği olarak başta  Prof. Dr. Abbas Türnüklü olmak üzere çok değerli akademisyen hocalarımızın katkısıyla 2016’da Ankara’da 4 okulda projeyi başlattık. Daha sonra ülke çapında proje yapmak için değerli akademisyenler avukat arabulucular psikolojik danışmanlar ve gönüllülerle 2021’de Akran Arabuluculuk Derneği (AKRAN-DER) kuruldu. Kuruluşundan itibaren çevrimiçi ve yüz yüze olmak üzere okullarda psikolojik danışman ve rehber öğretmen olarak çalışan 3 bin kişiye Akran Arabuluculuk Eğitimi verdik.

20 BİN AKRAN ARABULUCU

Şu anda Ordu, Samsun, Ankara, İstanbul, İzmir, Niğde,Konya Ereğli, Diyarbakır  Antalya, Gaziantep, Kırıkkale, Mersin, Adana, Antakya, Şanlıurfa’da 250 okulda projemiz devam etmektedir. 20 bine yakın akran arabulucu/barış yapıcı lider öğrenci yetiştirilmesine katkıda bulunduk. 

- Akran arabuluculuğu modelinin temel hedefi nedir?

Çocukları “sorun çıkaran” değil “sorun çözen” bireyler haline getirmek. Empati kurabilen, öfkesini yönetebilen, iletişim becerisi güçlü bireyler yetiştiğinde sadece okul içi şiddet değil, toplumsal şiddet de azalacaktır.

- Devletin atması gereken adımlar neler?

Empati ve saygı eğitimi verilmeli. Okul ve aile iş birliğiyle açık iletişim kurulmalı, güvenli alanlar oluşturulmalı ve zorbalık durumunda profesyonel destek alınmalıdır. Çocuklara kendilerini savunma becerileri öğretilmeli, zorba davranışlar görmezden gelinmeyip ciddiyetle takip edilmeli ve hem zorba hem de mağdur için psikolojik yardım süreçleri başlatılmalıdır. Akran arabuluculuğu gibi projeler okul idarelerinin insiyatifinden çıkarılıp tüm okullarda zorunlu hale getirilmelidir.

- Okul yönetimleri hangi somut adımları atmalı?

Güvenlik önlemleri bu sorunun çözülmesinde tek başına yeterli olmayacaktır. Sorunun asıl nedenlerini belirleyip öğrenci, aile, okul yönetimi, öğretmen ve psikolojik danışmanları da içine alan çok bileşenli bir işbirliği ve yardım süreci takip edilmelidir. Okullar toplumdan tamamen izole alanlar değillerdir. Şiddete karşı net ve uygulanabilir yaptırımlar içeren “sıfır tolerans” politikası oluşturulmalı. Koridorlar, tuvaletler ve okul çevresi gibi riskli alanlar daha sıkı denetlenmeli. Müfredata sosyal beceri, empati ve psikolojik dayanıklılık dersleri eklenmeli. Akran arabuluculuğu modeli yaygınlaştırılmalıdır. 

- Rehberlik ve psikolojik danışmanın rolü ne olmalı?

- Önleme çalışmaları: Rehberlik ve Psikolojik Danışma servisleri, içine kapanma, akademik başarıda ani düşme veya sosyal izolasyon yaşayan öğrencileri belirleyerek bu öğrencilerle görüşmeli, öğretmen ve ailelerle bu durumu paylaşmalıdır.

- Bütüncül Müdahale: Sadece mağdur öğrenciye değil, zorbalık yapan öğrenciye ve seyirci durumundaki öğrencilere de zorbalık, nedenleri, etkileri ve baş etme yöntemleri konusunda ihtiyaca ve zorbalığın özelliğine göre bireysel, küçük grup ya da sınıf olarak eğitimler, seminerler ve psikolojik destek gibi yardımlar verilmelidir.

- Güvenli Bildirim Kanalları: Öğrencilerin kimlikleri gizli kalacak şekilde zorbalığı sorumlu yetişkinlere (öğretmen, psikolojik danışman) bildirecekleri sistemler kurulmalıdır.

ERKEN UYARI İŞARETLERİ

- Ailelerin sürece katılımı nasıl olmalı?

Aileler en kritik aktördür. Çocuklarını yargılamadan dinlemeli, yaşananları küçümsememelidir. Davranış değişimlerini dikkatle izlemelidir. Okul ile sürekli iletişim halinde olmalı, gerekirse hukuki yollara  başvurmalıdır. Çocuk, çatışmayı nasıl yöneteceğini ilk olarak ailede öğrenir.

- Çocuğunun zorba mı yoksa mağdur mu olduğunu anlamayan aileler nelere dikkat etmeli? Erken uyarı işaretleri neler?

Zorbalık, sadece fiziksel değil, psikolojik ve sosyal olarak da kendini gösteren, çocuklarda kalıcı güven sorunlarına yol açabilen ciddi bir durumdur. Çocuğun zorba veya mağdur olduğunu gösteren erken uyarı işaretleri şunlar olabilir;

- Mağdur (zorbalığa uğrayan) çocuk belirtileri: Nedeni açıklanamayan morluklar, yırtık kıyafetler, kaybolan eşya veya paralar, okuldan kaçınma, okula gitmek istememe, okul yolunu değiştirme veya sabahları karın/baş ağrısı gibi fiziksel şikayetler, içine kapanma, aşırı kaygı, depresif ruh hali, aniden ağlama krizleri veya özgüven kaybı, arkadaş çevresinin aniden yok olması, oyunlara davet edilmeme veya eve yalnız gelme, uyku ve yeme düzeni, kabus görme, uykusuzluk veya iştahsızlık.

- Zorba (zorbalık yapan) çocuk belirtileri: Kardeşlerine, arkadaşlarına veya evcil hayvanlara karşı fiziksel (vurma, itme) veya sözel (lakap takma, tehdit) şiddet uygulama, başkalarının duygularına karşı duyarsız olma, davranışlarının sonucunu önemsememe, kendine ait olmayan eşyalarla eve gelme veya açıklayamadığı paraya sahip olma, okulda disiplin sorunları yaşama, kurallara uymayı reddetme, kendi davranışlarını savunma, “o hak etti” veya “sadece şakaydı” gibi bahaneler üretme.

- Çocuğunda zorbalık belirtisi gören aileler ne yapmalı?

Aileler zorbalık belirtileri ile karşılaştıklarında, özellikle korktuğu için konuşmayan çocuğa güvenli bir ortam yaratmalı ve yargılamadan dinlemelidirler. Aileler, okul ile işbirliği içerisinde olmalı, rehberlik servisi ve öğretmenlerle hızlı bir biçimde iletişime geçmelidirler. Ayrıca, okul psikolojik danışmanının yardımını aşan durumlarda bir çocuk psikoloğu ya da psikiyatristten uzman desteği almak yerinde bir davranış olacaktır.

‘ŞAKA’DAN FARKI

- Zorbalık ile şakalaşma arasındaki sınır nasıl ayırt edilir?

Üç temel kriter belirleyicidir:

- Güç dengesizliği: Taraflar eşit değildir, biri fiziksel, sosyal ya da psikolojik olarak daha güçlüdür.

- Süreklilik: Davranış tek seferlik değil, tekrar eden bir nitelik taşır.

- Kasıt ve zarar verme: Amaç eğlenmek değil, karşı tarafı incitmek ve aşağılamaktır. Bu üç unsur varsa artık bu durum “zorbalık”tır.

ÇOCUK ‘ZORBA’YSA

- Çocuk zorba rolünde ise nasıl davranılmalı?

Eğer çocuk zorba rolünde ise mutlaka bu davranışın altında yatan sebebi öğrenmek gerekmektedir. Muhtemelen davranışının altında öfke, dışlanma hissi, yetersizlik ve değersizlik duygusu veya güç mücadelesi ve öç alma davranışı yatıyor olabilir. Bunu anlamaya çalışmak ancak davranışın kesinlikle kabul edilemez olduğunu dile getirmek gerekmektedir. Siber zorbalık için de dikkatli olunmalı, sosyal medya hesapları ve mesajlaşma grupları için çocukla iletişim halinde ve çatışmaya girmeden uygun gözetim sağlanmalıdır. Avukat Göğüsdere’nin çözüm odaklı önerileri böyle. Görünen o ki, okullardaki şiddeti sadece kamera ve güvenlikle çözmek mümkün değil. Kalıcı çözüm, çocuklara küçük yaşta empatiyi, iletişimi ve çatışma çözmeyi öğretmekten geçiyor.