Fatih’te bir gün: Paçadan muhallebiye, eski İstanbul’un izinde

İstanbul’un tanıdık sokaklarında, belki de kapısından hiç girmediğimiz lokantalar şehrin mutfak hafızasını yaşatmayı sürdürüyor. İstanbul Kültür Yolu Festivali kapsamında Şef Vedat Başaran’la Fatih’in o lezzet duraklarını gezdik; bir zamanlar esnaf lokantalarında sunulan karavida ve langustinden seyyar satıcıların lahmacunlarına, kebap ve meze kültürünün yaygınlaşmasına uzanan değişimi konuştuk.

Haberin Devamı

Gün daha yeni yeni ağarırken, pek çoğumuz hâlâ uykudayken bazı lokantaların mutfaklarında tencerelerin kapakları çoktan açılmış oluyor. Paçanın buharı tütüyor, et ağır ağır pişiyor, pilavın, irmik helvasının tereyağının kokusu ortalığı sarıyor. Buralarda gün, alışık olduğumuz türden bir kahvaltıyla değil, kaşığa dolan sıcak bir çorbayla başlıyor. O sabah bizim yaptığımız gibi…

Fatih’te, Paçacı Necip Usta’dayız. İstanbul Kültür Yolu Festivali’nin bizi bir araya getirdiği bu sabah, mutfak kültürü araştırmacısı Şef Vedat Başaran’la bu kez Fatih’in köklü lezzetlerinin izini sürüyoruz. Tabaklar önümüze birer birer gelirken ustadan bir soru geliyor: “Ayak paça ayıklanmış mı gelsin?” Geleneksel usulü yani ayıklanmamış olanı tercih ediyoruz ve bu küçük ayrıntının kendi içinde bir hikayesi olduğunu öğreniyoruz. 90’lı yıllarda lokantaya giden bir müşteri, ayak paçayı bütün haliyle yiyemeyince bahşiş vererek paçayı ayıklatıyor. Diğer müşteriler de bahşiş vererek paçalarını ayıklatmaya başlayınca bu şekilde yeme alışkanlığı yaygınlaşıyor. Ancak özellikle eski kuşak müşteriler için paçayı kendilerinin ayıklayıp yemesinin keyfi başka. Hatta hoşluk olsun diye paçasını ayıklayıp gönderdikleri bir kadının “Kaldırın bunu” diyerek tabağı geri çevirdiğini anlatıyorlar.

Haberin Devamı

Fatih’te bir gün: Paçadan muhallebiye, eski İstanbul’un izinde

Fırın yemekleri sofralardan çekildi

Buranın en ünlü yemeği ayak paça ama nohutlu işkembe de en az onun kadar ‘star’. Biliyorum, güne böyle yemeklerle başlamak herkese cazip gelmiyor. Oysa Başaran’ın hatırlattığı gibi Anadolu’da ve İstanbul’un bazı semtlerinde sabah namazından sonra lokantaya gidip yemek yemek köklü bir alışkanlık. Kimi çorba içiyor, kimi pide yiyor, kimi yerdeyse sofraya kavurma geliyor. Fatih’te bu alışkanlığın izlerine hâlâ rastlanmasında, semtin Nuruosmaniye’den bugüne uzanan mutfak geçmişinin de payı var. Ancak aynı sokaklarda dolaşırken şehrin değişen yüzüyle de karşılaşıyoruz. Eski İstanbullular bölgede hâlâ çoğunlukta olsa da bölgenin göç alması, yeni semtlerin kurulup buralıların başka yerlere taşınmasıyla Fatih’in nüfus yapısı da değişiyor. Bu hareketlilik doğal olarak mutfağa yansıyor. Bir zamanlar tencere yemekleriyle tanınan esnaf lokantaları giderek azalırken onların yerini kebapçılar alıyor.

Haberin Devamı

Bu değişim yalnızca Fatih’e özgü de değil. Bugün İstanbul’da neredeyse her köşe başında karşımıza çıkan kebabın kentte yaygınlaşmasının hikâyesi çok da eskiye dayanmıyor. Vedat Şef, kebabın İstanbul’un yemek kültürüne 1950’lerde, Güneydoğu’dan Aksaray’a gelenlerle birlikte girdiğini anlatıyor. O dönemde İstanbulluların tercihi daha çok et ve balık lokantalarından yana. Hatta 1980’lerde bile et lokantalarında kebap bulunmuyor; tandırlar, haşlamalar, sade et yemekleri sunuluyor. Öte yandan aynı yıllarda lokantalardaki fırın yemekleri sofralardan çekilmeye başlıyor; kebapçılar iyiden iyiye yaygınlaşıyor.

‘Kırmızıbiber kullanmak bir zamanlar sakil karşılanırdı’

Haberin Devamı

Peki, ne oluyor da haşlamadan uzaklaşıp kebabı bu kadar sahipleniyoruz? Başaran’a göre bunun birden fazla nedeni var. Öncelikle kebapçılar, aile salonlarıyla birlikte dışarıda ailece yemek yeme alışkanlığının gelişmesinde önemli bir rol oynuyor. Yani yalnızca karın doyurulan yerler olmaktan çıkıp insanların bir araya geldiği, sohbet ettiği, vakit geçirdiği mekânlara dönüşüyorlar. Bir de kebabın evde hazırlanmasının zorluğu var elbette. Etin terbiyesi, yağın ve baharatın kullanımı, ateşle kurulan ilişki; bütün bunlar kebabı evde pişirilen et yemeklerinden farklılaştırıyor. Lokantaların sunduğu bu lezzet zamanla daha geniş kesimlere ulaşıyor ve kebap İstanbul’un gündelik yemek kültüründe kendine giderek daha büyük bir yer açıyor.

Haberin Devamı

Bu değişimin izini yalnızca lokanta tabelalarında ya da menülerde değil, damak tadımızda da görmek mümkün. Örneğin kırmızıbiber, kebapla birlikte İstanbul mutfağında daha fazla kullanılmaya başlanıyor. Oysa Başaran’ın anlatımına göre bir zamanlar pul biber ve kırmızıbiber kullanmak sakil karşılanırmış.

Bugün kebaptan önce mutlaka soframıza konan mezelerin hikâyesi de pek farklı değil. Şimdi aklımıza meze denince acılı ezme, humus ve yoğurtlu meze gibi çeşitler geliyor. Oysa eskiden kaliteli restoranların ve lüks gazinoların ordövr denen meze tabaklarında füme balıklar ve lakerda gibi lezzetler bulunurmuş. Başaran, “Ben mesela 20 yıldır mersin balığının fümesini görmedim” diyor. Bugün yoğurtlu mezelerin bu kadar yaygın olmasını ise hazırlanmalarının daha az işçilik gerektirmesine bağlayıp ekliyor: “Osmanlı mutfağında yoğurtlu meze yoktur; 20-25 sene öncesine kadar hiçbir lokantada görmezdiniz. Geleneksel soframızda pilakiler, ezmeler, dövmeler olurdu. Şimdi humus yeniyor ama bizde nohut ezmesi vardır, humus yoktur. Acılı ezme, muhammara; bunlar çocukluğumuzun lezzetleri değildir. Bizde zeytinyağlıların yanında en fazla patlıcan salatası vardı, bastılar vardı. Kalmadı. Meze kültürüne Güneydoğu’dan büyük bir katkı oldu.”

Haberin Devamı

Yemeklerin kimliği değişiyor

Başaran’ı dinlerken aslında bir yemeğin sofraya eklenmesinin, bazen başka bir yemeğin yavaş yavaş unutulması anlamına da geldiğini düşünüyorum. İstanbul’da mutfak kültürü onun da söylediği gibi, her 20-30 yılda bir, bir ucundan yenileniyor; alışkanlıklar, malzemeler, hatta yemeklerin kimliği değişiyor. Osmanlı mutfağının zengin çeşitliliğine rağmen pek çok lezzetin çok erken terk edildiğini anlatıyor. 40’lı, 50’li yıllardan kalma notlarda esnaf lokantalarında karavida ve langustin satıldığının görülmesi gibi… Bugün çoğu lokantanın menüsünde rastlamadığımız bu deniz mahsulleri, İstanbul sofralarının bir zamanlar ne kadar farklı olduğunu hatırlatan muhteşem bir örnek.

Neyse ki bazı yerlerde, değişen alışkanlıklara rağmen eski tarifleri koruma çabası sürüyor. 1952’den bu yana geleneksel muhallebicilik kültürünü sürdüren Kıztaşı Muhallebicisi’nde olduğu gibi. Burada tatlıların lezzetini belirleyen ayrıntılardan biri, farklı oranlarda kullanılan manda sütü. İşletmenin üçüncü kuşak temsilcisi Yunus Türkücü, sütü Eyüp’teki bir manda çiftliğinden aldıklarını, böylece çiftliğin üretimini de desteklediklerini anlatıyor. Sütlacın pirincinin bile ayrı bir hikâyesi var. Diyarbakır’da az miktarda yetiştirilen sübyelik ak pirinç kullanıyorlar. Pilavlık pirinç 1,5-2 ayda yetişirken bu pirincin olgunlaşması 4,5-5 ayı buluyormuş. Üretimi zahmetli ama bütün bu emeğin karşılığı sütlacın lezzetinde kendini gösteriyor.

Piyasa lahmacunu değil

İstanbul Kültür Yolu Festivali kapsamında bir sonraki durağımız, Öz Kilis Kebap oluyor. İşin içine bu kez hem ustalık hem de kuşaklar boyunca oluşmuş bir müdavim kültürü giriyor. Özellikle lahmacun, kızarmış içliköfte ve Kilis tavasıyla tanınan lokantada hafta içi 700-800, hafta sonlarıysa binin üzerinde lahmacun satılıyormuş. Vedat Şef, Fatih rotasına neden burayı eklediğini şöyle anlatıyor: “Piyasa lahmacunu değil. Sebzesi bol, çok gevrek, oldukça ince ve çok lezzetli.”

Öz Kilis’in önemini anlamak için bölgede büyüyen bir başka işletme sahibi Tahir Baran’ın anlattıklarını dinlemek gerek. Baran Et Mangal’ın sahibi olan Baran, “75’liyim, 10 yaşımdan beri de buradayım. Çocukluğumda insanlar Öz Kilis’te lahmacun yemek için sıraya girerdi. Burası tekti. O kadar önemliydi ki Kapalıçarşı’dan araya adam koymadan burada lahmacun yaptıramazdın” diyor.

Baran’ın anlattıkları, lahmacunun İstanbul’daki geçmişini de merak ettiriyor. Bugün kentin en çok tüketilen yemeklerinden biri olan lahmacun, Başaran’a göre 1940’lı ve 1950’li yıllardan sonra seyyar satıcılarla yaygınlaşmaya başlamış. Satıcılar, kollarına taktıkları kapaklı ahşap sandıklarda lahmacun taşırmış. Sandığın bir bölmesinde sıcak kalması için havluya sarılmış lahmacunlar, diğerindeyse soğan bulunurmuş. Kapak açıldığında sandık küçük bir tezgâha dönüşür, satıcı garnitürü lahmacunun üzerine koyup dürüm gibi sararmış. Sokaklarda ahşap sandıklardan satılan bir lezzetin, yıllar içinde şehrin en sevilen yemeklerinden birine dönüşmesi de İstanbul mutfağının değişim hikâyesinin bir başka parçası işte.

Hak ettiği değeri henüz görmedi

Ancak Öz Kilis’in Kilis tavasından bahsetmeden geçmek istemem. Zira benim gibi masadaki pek çok kişinin favorisi o. Başaran, bu yemeğin hak ettiği değeri henüz bulmadığını düşünüyor: “Birden fazla etin karışımından yapıldığı için oranını damak tadınıza göre ayarlayabilirsiniz. Fırında pişerken etin yağı içinde kalıyor. O yağıyla birlikte yendiğinde lezzeti uçuyor. Pratik, hızlı ve lezzetli; Türk mutfağının en öne çıkması gereken yemeklerinden biri.”

Baran Et Mangal ise geleneksel kasaplıkla ocakbaşı kültürünü bir araya getiriyor. Zırh kebabı, kuzu şiş, kaburga tandır gibi etler büyük bir ustalıkla pişiriliyor. O gün tanışamadık ama Tahir Bey lokantayı eşiyle birlikte yönetiyormuş. Kızları da işe ilgi duyuyormuş. Böyle işletmelerin ayakta kalmasında yalnızca tariflerin değil, yıllar içinde biriken emeğin olduğu kadar aile içinde aktarılan deneyimin de payı var şüphesiz. Bir kuşaktan diğerine geçen şey bazen bir yemek tarifi, bazen de ateşin başında öğrenilen küçük bir püf noktası oluyor çünkü.

Fatih’te bir gün: Paçadan muhallebiye, eski İstanbul’un izinde

Aşınmış zemini çok şey söylüyor

Karagümrük’teki Yaman Turşucuları’nda isteyene limonlu, isteyene sirkeli turşu bulunuyor; sebzelerin diriliği ve dengeli tuz oranı öne çıkıyor. Meşhur Fatih Sarmacısı’nın aynı adlı meşhur tatlısı, bol yumurtalı pandispanyanın kayısı marmeladıyla sarılıp şerbetlenmesiyle hazırlanıyor; hafif bir seçenek arayanlar için ideal. 1876’da Hacı Sadık Bey’in kurduğu Tarihi Vefa Bozacısı ise dükkânının hemen girişindeki aşınmış zeminiyle çok şey söylüyor. Çünkü bir mekânın geçmişi bazen duvarlarındaki eski fotoğraflarda değil, ayağımızın altındaki taşlarda saklı olabiliyor.

Vedat Başaran’la Fatih rotamızı tamamlarken insanın yaşadığı şehri ne kadar tanıdığını düşünüyorum. Her gün önünden geçtiğimiz, belki yıllardır aynı yerde durduğunu gördüğümüz nice lokantanın kapısından hiç girmemiş olabiliyoruz. O gün sokakta karşılaşıp birkaç dakika birlikte yürüdüğüm bir kadının söylediği gibi, “Ben buralıyım ama dediğin yerlere hiç gitmedim. Bir bakayım madem.” Bu sözler, gün boyunca gördüklerimizi daha da anlamlı kılıyor. İstanbul’un yemek kültürü durmadan değişirken diğer yandan eski alışkanlıklarını, kimi zaman beklemediğimiz küçük dükkânlarda yaşatmaya devam ediyor. İstanbul Kültür Yolu’nun lezzet duraklarına ya da yaşadığınız şehirdeki lokantalara bir de bu gözle bakın bence. Belki yıllardır önünden geçtiğiniz bir dükkânın kapısını aralamak, hiç tatmadığınız bir yemeği sipariş etmek ya da erkenden kurulmuş bir sofraya oturup ilk kaşığı almak, bildiğinizi sandığınız şehri yeniden keşfetmenin başlangıcı olabilir.

Yazarın Tüm Yazıları