KAHVE, çoğumuzun gün içindeki küçük sığınağı. Kokusu bile bazı sabahları katlanılır hâle getiriyor.

Yüzyıllardır seviliyor, paylaşılıyor, üzerine sohbetler ediliyor. Ama ilginçtir ki bu kadar sevilen bir içecek olmasına rağmen, kahve aynı zamanda en çok tartışılanlardan biri. “Kalbe zararlı mı?”, “Metabolizmayı bozuyor mu?”, “Çarpıntı yapıyor mu?”, “Her gün içmek doğru mu?” soruları hiç eskimiyor. Son yıllarda yapılan büyük ölçekli çalışmalar, kahveyle ilgili bu sorulara çok daha güçlü verilerle cevap veriyor. Üstelik sonuçlar oldukça şaşırtıcı. Kalp ritminden metabolizmaya, kültürel alışkanlıklardan genetik eğilimlere kadar geniş bir yelpazede kahvenin düşündüğümüzden daha karmaşık ve ilginç bir rolü olduğunu görüyoruz.

KAHVE KALBE ZARARLI MI

Kahve deyince akla gelen ilk tereddüt çoğu zaman kalple ilgili olur. Özellikle çarpıntısı olanlara, atriyal fibrilasyon gibi ritim bozukluğu yaşayanlara verilen ilk tavsiyelerden biri “kafeini kesmek” ya da büyük ölçüde azaltmak olabiliyor.

Kanada, ABD ve Avustralya’da yapılan çok merkezli bir araştırmada, kalp ritim bozukluğu olan 200 kişi altı ay boyunca takip edildi. Katılımcılar her gün en az bir fincan kafeinli kahve içenler ve kafein dâhil tüm uyarıcılardan uzak duranlar olarak iki gruba ayrıldı.

Altı ay sonunda sonuçlar oldukça çarpıcıydı: Kahve içen grupta ritim bozukluğunun tekrarlama oranı yüzde 47 iken, kahveden uzak duran grupta bu oran yüzde 64’e çıkmış. Bu bulgu, yıllardır süregelen “kalp hastalarının kahveden uzak durması gerekir” inancını sarsmış durumda.

Benzer şekilde Danimarka’da 95 binden fazla kişinin değerlendirildiği bir araştırma, günde 3–5 fincan kahve içenlerde kardiyovasküler hastalık riskinin en düşük seviyede olduğunu göstermiş. İlginç olan, bu ilişkinin U şeklinde olması: Hiç kahve içmeyenler ve günde 5 fincandan fazla içenler orta düzeyde risk taşırken, 3–5 fincan içenler en düşük riske sahip.

Aynı sonuç, 1.2 milyon kişinin dahil edildiği uluslararası bir meta-analizde de tekrarlandı. Kalp hastalığı açısından en düşük risk yine 3–5 fincan arasında bulundu.

GEÇEN haftaki yazımızda, yıllardır yanlış değerlendirilen ve bir “öcü” gibi kaçınılan östrojen hormon tedavisinin bilimsel gerçekliğini konuşmuştuk.

Bu hafta ise çok önemli bir konuyu ele alacağız. Herkese uygulanabilecek “tek tip” bir karar yok. Menopoz semptomları olsa bile, kişisel meme kanseri ya da emboli öyküsü olan kadınlarda hormon tedavisi riskli olabilir. Bu gibi durumlarda hormonal olmayan tedavi yaklaşımları devreye giriyor.

HORMONSUZ ÇÖZÜMLER

Hormon tedavisinden çekinen veya kullanamayan kadınlar için artık yeni nesil çözümler mevcut. FDA kısa süre önce elinzanetant adlı yeni bir ilacı onayladı. Bu ilaç, beyindeki ısı düzenleme merkezine etki ederek sıcak basmalarını anlamlı biçimde azaltıyor. Ayrıca uyku kalitesi ve genel yaşam kalitesinde de belirgin iyileşme sağlıyor. Üstelik hormonal olmadığı için meme kanseri riskini artırdığına dair herhangi bir veri bulunmuyor. Tedaviye başlanırken karaciğer enzimlerinin kontrol edilmesi, bazı ilaç ve greyfurt gibi besin etkileşimlerinden kaçınılması önemli. Ayrıca nöbet öyküsü olanlarda dikkatli olunmalı; gebelikte ise kullanılmamalı. Bu nedenle her durumda olduğu gibi, mutlaka hekime danışılarak başlanmalı. Artık “hormon alamıyorum, mecbur katlanacağım” dönemi geride kaldı.

TEK BOYUTLU TEDAVİ TARİHE KARIŞTI

Menopoz bakımı son derece kişisel bir konudur. Tıbbi öykü, aile geçmişi, genetik yatkınlık, geçirilmiş operasyonlar, hatta tercih edilen uygulama yolu bile tabloyu değiştirir. Örneğin birinci derece akrabasında öykü olan, meme kanseri açısından yüksek risk taşıyan kadınlarda sistemik hormon tedavisi uygun olmayabilir. Akdeniz havzasında pıhtılaşmaya yatkınlık doğuran genetik mutasyonlar (örneğin Leiden V, MTHFR, protrombin gibi) daha sık görülüyor ve tedavi seçimini etkiliyor. Bu nedenle ayrıntılı değerlendirme yapılmadan sistemik tedaviye başlanmamalıdır. Uygun olmayan adaylarda lokal östrojen gibi sistemik emilimi düşük seçenekler veya hormonsuz yaklaşımlar tercih edilebilir. Uygulama yolu ve doz da çok önemlidir: Transdermal (cilt patchleriyle uygulanan) preparatlar ve daha düşük doz stratejileri risk profilini belirgin biçimde değiştirir. Semptomlar çok ağırsa ve yaşam kalitesi ciddi biçimde etkilenmişse, genetik analizler yapılıp kan sulandırıcı eşliğinde, yakın takiple en düşük doz hormon kullanımı değerlendirilebilir.

KÜÇÜK ALIŞKANLIKLAR BÜYÜK DEĞİŞİMLER

HER sabah yorgun, baş ağrısıyla uyanıyorsak, sorun sadece geç yatmakta değil, bir yaşam biçiminde.

Dünyanın en kapsamlı uyku araştırmalarından birinde Türkiye, gece ortalama 00.45’te yatağa giren, dünyada en geç uyuyan ülke olarak zirvede. Üstelik 9 saat uyumak isterken sadece 6 saat 42 dakika uyuyoruz. Yani her gece beynimize 2 saatlik bir “eksik bakım” çektiriyoruz. Bu sadece bir yorgunluk meselesi değil. Bilim diyor ki: Beynimizde biriken “kirlilik” ise sessizce yaşlanmamızı hızlandırıyor.

Peki bu durum sadece yorgun uyanmamıza mı sebep oluyor? Keşke öyle olsa! Yetersiz uyku, küresel ekonomiye milyarlarca dolara mal olan bir halk sağlığı sorunu haline gelmiş durumda. Kalp hastalıklarından depresyona, diyabetten bunamaya kadar onlarca riski artırıyor. Metabolizmamızı altüst ediyor; aynı yemeği yesek bile uykusuz olan daha çok kilo alıyor. Düşük verimlilik, artan iş kazaları ve konsantrasyon eksikliği sadece görünen yüzü. Asıl endişe verici olan, beynimizde biriken “kirlilik” ve bunun yaşlanma sürecimize etkisi.

HER 2 KİŞİDEN 1’İ UYKUSUZ

Araştırmalara göre ülkemizde her 2 kişiden 1’i gece uykuya dalmakta zorlanıyor. Beyaz yakalılar, vardiyalı çalışanlar, kronik hastalığı olanlar bu grupta daha da fazla. Sigara içmek, alkol tüketimi ve aşırı kahve alışkanlığı da uyku kalitesini olumsuz etkileyen faktörler arasında. Uykusuzluk, sadece bir semptom değil; yaşam tarzının aynası. Bir de toplumun maalesef büyük bir kısmı hayat tarzı olarak uykusuzluğu ya da gece yarısından sonra sağlıksız uyumayı seçmiş durumda.

Ama mesele sadece yetişkinlerde değil. Pandemi döneminde yapılan çalışmalar, 6-12 yaş arası çocukların yarısından fazlasında uyku bozuklukları görüldüğünü gösteriyor. “Bir bölüm daha izleyeyim” cümlesi çocukların dikkatini, öğrenme becerisini ve hafızasını zedeliyor.

BEYNİMİZİN GİZLİ TEMİZLİK EKİBİ

KENDİNİZİ tok hissedebilirsiniz, karnınız doymuş, enerjiniz yerinde...

Ancak vücudunuz aslında aç olabilir. Sofralarda yeterince yemek olsa bile, milyonlarca insan sağlığı için gerekli vitamin ve mineralleri alamıyor. Bu duruma “gizli açlık” deniyor. Vücut kalori açısından doysa da hücreler düzeyinde temel besin maddelerinden yoksun kalıyor. Harvard Üniversitesi’nin öncülük ettiği ve prestijli bir tıp dergisinde yayımlanan yeni bir küresel analiz, dünya nüfusunun yarısından fazlasının sağlık için kritik öneme sahip mikro besinleri yeterli miktarda tüketmediğini gösterdi.

KÜRESEL TEHDİT: GİZLİ AÇLIK

Mikro besinler, yani vitaminler ve mineraller, vücudun enerji üretimi, bağışıklık, DNA onarımı ve sinir sistemi işleyişi için vazgeçilmezdir. Demir oksijen taşır, çinko bağışıklığı düzenler, folat DNA’yı onarır, magnezyum enerjiyi üretir, E vitamini hücre zarlarını korur, B12 birçok önemli tepkimeye aracılık eder, sinir sistemini canlı kılar, hafızayı tamamlar ve korur. Bu küçük elementler olmadan hiçbir metabolik süreç tam işlemez. Mikro besinler hastalık başlamadan önce biyokimyasal dengeyi korur.

Ancak Harvard çalışmasının sonuçları, dünyanın büyük bölümünün bu kritik bileşenleri gıdalar yoluyla yeterince alamadığını ortaya koyuyor.

Sonuçlar oldukça çarpıcı. Araştırmaya göre, dünya genelinde insanların yaklaşık üçte ikisi iyot, E vitamini, kalsiyum ve demiri yeterli miktarda almıyor. İyot yetersizliği oranı yüzde 68, E vitamini yüzde 67, kalsiyum yüzde 66 ve demir yüzde 65 düzeyinde. Riboflavin, folat, C vitamini ve B6 vitaminlerinin alımı da nüfusun yarısından fazlasında gereksinimin altında kalıyor. Üstelik “en iyi durumda” görünen besinlerde bile tablo pek de iyi değil: Niasin alımı küresel olarak yüzde 22, tiyamin yüzde 30 ve selenyum yüzde 37 oranında yetersiz.

Kadınlarda iyot, B12, demir ve selenyum eksiklikleri daha yaygınken; erkeklerde magnezyum, B6, çinko, A ve C vitamini, tiyamin ve niasin açıkları öne çıkıyor. 10–30 yaş arasında kalsiyum alımı en düşük seviyede.

SABAH kahvenize “sağlıklı” olduğunu düşündüğünüz bir tatlandırıcı ekliyor, öğleden sonra şekersiz bir gazoz içiyor, akşam da diyet yoğurtla günü kapatıyorsunuz.

Şekerden uzak durduğunuz için kendinizle gurur duyuyorsunuz, öyle değil mi? “Şekersiz” sözcüğü kulağa oldukça güven verici geliyor. Süpermarket raflarında “0 kalori”, “diyet”, “light” gibi etiketler arasında gezinirken sağlıklı seçimler yaptığımıza inanmak çok kolay. Ancak unutmamak gerekir ki, insan beyni bu tür aldatmacalara pek uygun bir yapı değildir. Şeker yerine kullanılan yapay tatlandırıcılar yalnızca tatlı isteğimizi bastırmakla kalmaz; sinir sistemimizi, bağırsak floramızı ve ruh halimizi de etkileyebilir.

ŞEKERİ SUÇLADIK, YAPAY TATLANDIRICIYI KUTSADIK

Hikâye 1970’lerde başladı. Sakkarin adlı bir tatlandırıcı, sıfır kaloriyle şekerin tatlılığını vaat ediyordu. Ardından aspartam, sukraloz ve onlarca başka alternatif geldi. Şekerden onlarca kat daha tatlılar ama neredeyse hiç kalori içermiyorlar. Bu yüzden “suçsuz tatlı” olarak pazarlanıyorlar. Oysa kalorisiz olmak, masum olmak anlamına gelmiyor.

FDA gibi düzenleyici kurumlar da bu maddeleri “günde belirli miktarı aşmadığınız sürece” onayladılar. Ancak son yıllarda yapılan araştırmalar, bu tatlı hikâyenin karanlık bir yüzü olduğunu ortaya çıkarmaya başladı.

BEYİN ŞEKERİN YERİNE GEÇENİ TANIMAZ

Tatlı tadı algılamak evrimsel olarak hayatta kalma sinyaliydi. Şeker, enerji demekti. Fakat yapay tatlandırıcılar, bu doğal sistemi altüst ediyor.

Mikroplastikler, plastiğin zamanla parçalanarak 5 milimetreden küçük hale gelmesiyle oluşan parçacıklar olarak tanımlanır ve artık hayatımızın ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Sabah kalktığımızda içtiğimiz sudan giydiğimiz kıyafete kadar her yerdeler. Dahası, 1 mikrometreden küçük nanoplastik olarak adlandırılan parçacıklar hücre içine girip hatta hücre çekirdeğine kadar ulaşabiliyor.

 NERELERDE KARŞIMIZA ÇIKIYORLAR

Mikroplastikler; tekstil ürünlerinden, kozmetiklerden, temizlik malzemelerinden, içtiğimiz pet şişe sulardan, paketli gıdalardan, deniz ürünlerinden, sebze ve meyvelerden, hatta sofra tuzundan bile vücudumuza girebiliyor. Bu yaygınlık karşısında mikroplastiklerin insan vücudunun hemen her yerinde tespit edilmesi artık şaşırtıcı gelmiyor. Yapılan ölçümlerde kanda, tükürükte, böbreklerde, karaciğerde ve plasentada bile tespit edildi. Anne sütünde ve doğumdan sonraki ilk dışkı olan mekonyumda bulunmaları ise gelecekteki nesillerin çok erken dönemde mikroplastiklere maruz kaldığını düşündürüyor.

Şu anda bilinmezler çok fazla. Ancak klinik öncesi çalışmalar, mikroplastiklerin solunum hastalıkları, bağışıklık sistemi bozuklukları, kronik inflamasyon, hormon dengesizlikleri, DNA hasarı, oksidatif stres ve gen ekspresyonunda değişiklik gibi kansere yatkınlık sağlayan durumlara neden olabileceğini gösteriyor. Deneysel bulgular, mikroplastiklerin üreme sağlığını bozabileceğini ve bazı etkilerin sonraki nesillere de aktarılabilme ihtimalini doğuruyor.

KALPTEN BEYNE UZANAN TEHDİT

Son yıllarda dikkat çekici bulgular peş peşe geliyor. Tıp dünyasında oldukça prestijli bir dergi olan New England Journal of Medicine’da yayımlanan bir çalışmada, vücudun çok önemli atardamarlarından olan karotid arterinde mikro ve nanoplastik biriken hastaların kalp krizi, inme ve ölüm risklerinin daha yüksek olduğu ortaya kondu. Yani damarlarımızda biriken bu parçacıklar, hayatı tehdit eden kalp damar hastalıklarıyla ilişkili olabilir.

Beyinle ilgili bulgular da çarpıcı. 2024 yılında otopsi örneklerinde yapılan analizlerde, beyin dokusundaki mikroplastik yoğunluğunun 2016’ya kıyasla anlamlı ölçüde arttığı görüldü. İnsan beyninin bir çay kaşığı kadar mikroplastik ve nanoplastik içerebileceği tahmin ediliyor. Demans tanısı olan bireylerde bu birikim daha da fazlaydı. Henüz kesin bir nedensellik kurulmuş değil ama beyin dokusunda bu parçacıkların bulunması bile endişe verici. Maalesef, mikroplastikler çok küçük olduğu için emilip sistemik dolaşıma rahatça girebiliyor; daha kötüsü, kan-beyin bariyerini aşıp beyne yerleşebiliyor.

Son dönemin en çok konuşulan gelişmelerinden biri, diyabet ve obezite tedavisinde kullanılan GLP-1 reseptör agonistlerinin Alzheimer için test edilmeye başlaması.

Özellikle semaglutide adlı ilaç, fare deneylerinde beyin iltihabını ve hücre ölümünü azaltarak umut verici sonuçlar verdi. Bu başarı üzerine büyük insan çalışmaları Evoke ve Evoke plus çalışmaları 2021 de başlatıldı, 2026 sonunda ilk sonuçlarının duyurulması bekleniyor.

Bu ilaçların aynı zamanda beyin damarlarını koruyarak, kan-beyin bariyerini güçlendirerek, sinaptik bağlantıları destekleyerek de fayda sağladığı düşünülüyor. Dahası, tip 2 diyabetli hastalarda GLP-1 agonisti kullananların demans riskinin yüzde 53 daha düşük olduğu bulundu. Amerika ve Danimarka’dan elde edilen veriler de bu sonucu destekliyor: GLP-1 tedavisi alan diyabetlilerde Alzheimer hastalığı riskinin yüzde 64’e kadar azaldığı saptandı. Henüz kesinleşmiş sonuçlar yok ama bu bulgular, diyabet ve obezite tedavisinde kullanılan bu ilaçların Alzheimer’a karşı da güçlü bir koruma potansiyeline sahip olabileceğini gösteriyor.

Yine diyabet tedavisinden tanıdığımız SGLT-2 inhibitörleri, Alzheimer araştırmalarında karşımıza çıkıyor. Bu ilaçlar idrarla şeker atılımını artırarak kan şekerini düşürüyor. Ancak bunun ötesinde beyindeki inflamasyonu azaltma, oksidatif stresi düşürme ve nöronal hayatta kalmayı artırma gibi etkilerinin Alzheimer riskini azaltabileceği düşünülüyor.

Diyabet ilaçlarının Alzheimer tedavisinde riski azaltması hasta olmadan diyabeti önlemenin ve sağlıklı hayat alışkanlıklarını sürdürmenin önemini bir kez daha gözler önüne seriyor.

PSİKİYATRİ İLACI LİTYUMUN YENİ ROLÜ

Psikiyatri dünyasının eski ilaçlarından biri olan lityum, bipolar bozukluk tedavisinde onlarca yıldır kullanılıyor. İlginç biçimde, düşük doz lityum kullananlarda Alzheimer’a dönüşümün daha az olduğu gösterildi.

Danimarka’da 5 bin bipolar hastayla yapılan bir çalışmada, lityum kullananlarda demans riskinin belirgin şekilde daha düşük olduğu gösterildi. Dahası, 73 bin demans hastası ile 730 bin kişilik kontrol grubunun karşılaştırıldığı başka bir araştırmada, içme suyunda yüksek lityum seviyelerine maruz kalanlarda Alzheimer riskinin daha düşük olduğu saptandı. Bu veriler, lityumun olası koruyucu etkisine işaret ediyor. Son dönemde Harvard Tıp Fakültesinde Prof. Yankner ve ekibinin Nature dergisinde yayımlanan çalışması bütün dünyada büyük yankı uyandırdı. Fareler üzerinde yapılan çalışma Alzheimer hastalığında lithium eksikliğinin rolü olduğunu ve düşük doz lityum orotat tedavisinin hafıza kaybını ve Alzheimer’daki patolojik değişiklikleri önlediğini gösterdi. Bu çalışma fareler üzerinde olsa da lityumun tuz formunun düşük dozda Alzheimer’ı tedavi edebileceği umudunu doğurdu ve insan çalışmaları hızlandı. Kimi nörologlar lityumun muhtemel toksik etkilerinden dolayı rutin kullanımına karşı, kimileri ise ALS hastalığında beklenen etkiyi vermeyen lityuma karşı temkinli yaklaşıyor. Cevabını önümüzdeki yıllarda randomize çalışmalardan alacağız. Ama Alzheimer tedavisinde sonuca hiç bu kadar yakın olmamıştık.

ALZHEİMER hastalığıyla mücadelede yaşanan onlarca yıllık hayal kırıklığından sonra, nihayet umut verici gelişmeler yaşanıyor.

Tıp dünyası hem tedavi hem de tanı konusunda devrim niteliğinde adımlar atıyor. Bu yazıda Alzheimer tedavisinde onaylanmış ilaçlardan yeni ilaç adaylarına, biyobelirteçlerden önleme stratejilerine uzanan güncel tabloyu mercek altına alacağız. Baştan söylemek gerekir ki hâlâ obezite, diyabet gibi kronik hastalıklardan korunmak Alzheimer önlenmesinde en etkili yöntemler.

GENETİK KADAR YAŞAM TARZI DA ÖNEMLİ

Alzheimer ve diğer demans türleri bugün dünyada 65 yaş üstü yaklaşık 49 milyon kişiyi etkiliyor. Bu sayı 1991’de 18.7 milyon iken, 2021’e gelindiğinde neredeyse iki buçuk kat artmış durumda. 1991’de her 100 bin kişide 6.5 olan ölüm oranı, 2021’de yüzde 115 artarak 14’e yükseldi. Yani son 30 yılda, ileri yaşlı nüfusun hızla artmasıyla da birlikte Alzheimer hastalığının küresel yükü de hızla büyüyor. Genetik faktörler önemli, özellikle APOE4 adlı gen varyantı hastalığı geliştirme riskini artırıyor. Ancak yalnızca genetik kader değil, yaşam tarzı ve çevresel etkenler hastalık riski üzerinde oldukça etkili.

Araştırmalar, Alzheimer hastalığı ile diyabet ve obezite gibi kronik hastalıklar arasında güçlü bağlantılar olduğunu gösteriyor. Bu durumlarda görülen insülin direnci, damar sağlığındaki bozulmalar ve kronik iltihaplanma (inflamasyon), beyin hücrelerinin hasar görmesine ve bunun sonucunda bilişsel işlevlerde azalmaya yol açabiliyor. Bu bulgular önemli bir gerçeği gözler önüne seriyor: Alzheimer yalnızca “beyin hastalığı” değil, metabolik ve kardiyovasküler sağlıkla derinden iç içe geçmiş sistemik bir bozukluk. Dolayısıyla kalp, damar ve metabolik sağlığımızı koruyan önlemler, aynı zamanda beynimizi Alzheimer’dan korumanın en etkili yollarından biri haline geliyor. Bu bütünsel bakış açısı, hastalığın önlenmesinde yaşam tarzı değişikliklerinin neden bu kadar kritik olduğunu da açıklıyor.

DÜNYA ALZHEİMER GÜNÜ

FDA ONAYLI İKİ ANTİKOR

Alzheimer