21. Uluslararası Karagöz Kukla ve Gölge Oyunları Festivali bugün başlıyor…

Gölgelerin ışıkla dans ettiği, kökleri asırlar öncesine dayanan Bursa’nın kültürel mirası Karagöz oyunu; Uluslararası Karagöz Kukla ve Gölge Oyunları Festivali ile 21. kez kapılarını açıyor!

21. Uluslararası Karagöz Kukla ve Gölge Oyunları Festivali; Bursa Büyükşehir Belediyesi iş birliği ile Bursa Kültür Sanat ve Turizm Vakfı (BKSTV) tarafından, 14-23 Kasım tarihleri arasında düzenleniyor. Hem biletli hem de ücretsiz toplam 38 temsilin gerçekleştirileceği Festival, dünyanın farklı noktalarından 100’e yakın sanatçıyı 9 gün boyunca Karagöz’ ün doğduğu kentte ağırlayacak.

Karagöz ve Hacivat hakkındaki bilgiler rivayete dayanıyor. Kesin olarak yaşayıp yaşamadıkları ise tam olarak bilinmiyor. Bilinen en meşhur rivayet, Orhan Gazi döneminde yaşayan iki inşaat işçisi oldukları. Evliya Çelebinin aktardığı rivayete göre Karagöz ve Hacivat, cami yapımında çalışan iki işçidir.

Yine Evliya Çelebi’ ye göre, Karagöz’ ün gerçek ismi Ahmet Bali Çelebi’ dir. Selçuklu Türkleri’ nden olan Bali Çelebi, Türkler, Bursa’ yı aldıktan sonra Bursa’ ya yerleşen bir demirci ustasıdır. Hacivat’ ın gerçek ismi ise Hacı İvaz’ dır.

İnşaatında çalıştıkları caminin yapımı sırasında, Karagöz ve Hacivat’ ın didişmeleri ve tatlı kavgaları diğer işçileri eğlendirdiği için; herkes işi bırakıp Hacivat ve Karagöz’ ü izlermiş. Bu yüzden caminin yapımı, zamanında tamamlanamamış. Orhan Gazi, caminin yapımının neden hâlâ bitmediğini Mimarbaşı’ na sorunca; Mimarbaşı, Hacivat ve Karagöz’ ün isimlerini vermiş. Bunun üzerine Orhan Gazi; Karagöz ve Hacivat’ ı, caminin yapımını aksattıkları için ölüm cezasına çarptırmış.

Ancak Orhan Gazi daha sonra verdiği karardan pişman olmuş. Sultan’ın üzüldüğünü gören Şeyh Küşteri isminde biri, Karagöz ve Hacivat’ ın kuklalarını yaparak padişahın üzüntüsünü hafifletmek istemiş. Bu kuklaları perdede oynatmaya başlayan Küşteri, böylece, Karagöz ve Hacivat oyunlarının kurucusu olarak tarihe geçmiş.

Hemen hemen hepimizin bildiği gibi, Karagöz; deve veya manda derisinden yapılan ve tasvir adı verilen insan, hayvan veya eşya şekillerinin çubuklara takılıp arkadan yansıtılan ışıkla beyaz bir perde üzerinde hareket ettirildiği bir gölge oyunu türü.

Sanatçının performansına dayalı bir gölge oyunu olan Karagöz; Hacivat ve Karagöz arasında geçen karşılıklı komik diyaloglar ve atışmalara dayanıyor. Güldürü özelliği ise kelime oyunları, danslar ve hareketlerle sağlanıyor.

Karagöz ve Hacivat oyunları 4 bölümden meydana geliyor: Giriş (Mukaddime), Diyalog (Muhavere), Oyun (Fasıl), Bitiş (Etilog)

Girişte ‘nareke’* çalınarak, ilk başta göstermelik bir tasvir olarak perdeye yansıtılan ev ya da bitki yukarı doğru çekilir ve Hacivat perdenin sol tarafından gelerek semai ve ardından perde gazelini okur. Ardından Karagöz’ ü sahneye çağırır ve Karagöz gelir.

Diyalog bölümü ise; Karagöz ve Hacivat’ ın birbirlerine bilmece sordukları, yani oyunun nasihat verici özellik taşıyan bölümü.

Oyun bölümünde; Çelebi, Tiryaki, Beberuhi. Tuzsuz Deli Bekir, Efe, Arap Efe, Zeybek, Matiz, Sarhoş, Külhanbeyi, Kopuk gibi diğer karakterler sahneye gelirler ve oyun başlar.

Bitiş bölümünde, Hacivat, Karagöz’e; “Yıktın perdeyi eyledin viran, varayım sahibine haber vereyim heman” diyerek, oyunun bittiğini söyler. Ve tüm tasvirler sahneden çekildikten sonra, çengi gelir ve müzik eşliğinde oynar.

Oyunun bilgiç karakteri olan Hacivat, Medrese eğitimi almıştır. Arapça ve Farsça bilir ve konuşmalarında Arapça ve Farsça kelimeleri sıkça kullanarak bilmişlik yapar. Kurnazdır; başı belaya girse de, her zaman kurtulmanın yolunu bulur.

Hacivat’ ın tam tersi olan Karagöz ise; cahil, eğitimsiz ve kabadır. Cahil cesareti diyebileceğimiz bir cesarete sahiptir. Hacivat’ ın ağdalı cümleleriyle dalga geçer. Lâfını esirgemeyen, her şeye karışan meraklı bir tiptir.

Osmanlı döneminden günümüze kadar gelen Karagöz ve Hacivat oyunları, her ne kadar günümüzde popülerliğini kaybetmiş olsa da hâlâ varlığını sürdürüyor,

Bursa Büyükşehir Belediyesi işbirliği ve UNIMA* Türkiye Millî Merkezi' nin desteğiyle Bursa Kültür Sanat Vakfı (BKSTV) tarafından düzenlenen 21. Uluslararası Karagöz Kukla ve Gölge Oyunları Festivali’ nde 11’ i ulusal, 10’ u yabancı toplam 21 ekip yer alıyor. Bir kültür köprüsü oluşturan Festival; Bursalılar’ a, farklı kültürlere ait kukla ve gölge oyunlarını keşfetme olanağı sunuyor.

14-23 Kasım 2025 tarihlerinde gerçekleşecek Festival kapsamında Arjantin, Bosna-Hersek, Meksika, İran, Yunanistan, Fransa, Endonezya ve Guatemala gibi ülkelerden sanatçılar kente konuk olarak kendi kültürlerinden kukla oyunlarını sahneleyecekler. Bu yıl farklı ülkelerden daha fazla katılım sağlanması amacıyla yeniden tasarlanarak 9 güne uzatılan köklü Festival’ in merkezi Atatürk Kültür Merkezi Merinos Yerleşkesi olurken; Tayyare Kültür Merkezi, Podyum Sanat Mahal ve Karagöz Müzesi de de farklı etkinliklere ev sahipliği yapacak. Yaklaşık 100 sanatçı, eğitmen ve uzmanın katılacağı Festival’ de; temsillerin yanı sıra her yaştan bireye uygun atölye çalışmaları, söyleşi, yuvarlak masa toplantısı ve çalıştay da gerçekleşecek. Karagöz’ ü gelecek nesillere taşımaya büyük önem veren Festival kapsamında, çocuklar için özel etkinlikler de yer alacak.

Karagöz’ ün, asırlar öncesinde olduğu gibi bugün de halkın sesi olduğunu söyleyen Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey; “Karagöz gölge oyunu, yalnızca figürlerin perdeye yansıtılması değildir. Günceli yakalayan, halkın duygularını ve düşüncelerini ifade eden bir sanattır. Bu anlayışla, dopdolu bir Festival hazırladık. Bursa Büyükşehir Belediyesi olarak kültür ve sanatı, kentimizin dünyaya açılan güçlü bir vitrini olarak görüyoruz. Bursa’ mızın dünya miraslarını, kadim kültürünü ve eşsiz güzelliklerini sergiliyoruz. Uluslararası etkinlikler sayesinde dünya insanlarını Bursa’ mızı keşfetmeye davet ediyoruz.” diyor.

Yani; 2009’da UNESCO Dünya Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ ne dahil edilen Türk gölge tiyatrosunun simgesi Karagöz’ ün doğru örneklerini seyirciyle buluşturmaya hazırlanan 21. Uluslararası Karagöz Kukla ve Gölge Oyunları Festivali’ nin kapıları herkese açık…

Engellerimizi hissettirmeyecek engelsiz bir yaşam dileği ile…

*Nareke: Karagöz gösterisi başlamadan önce perdeye konan göstermelik kaldırılırken çalınan (üflenen) bir çalgı aleti. Ney kamışından yapılır ve özel bir üfleme tarzı vardır, bu tarzı bilmeyen kişi ne kadar üflerse üflesin ses çıkaramaz. Nareke’ nin Karagöz oyunlarından başka kullanım alanı yoktur.

** UNIMA: Kukla ve Gölge Oyunu Sanatları ile Uluslar’ ın birbirlerini tanımalarına hizmet etmek, dostluk ve kardeşliği pekiştirmek, barış içerisinde bir arada yaşamalarına katkı vermek; kukla ve gölge oyunu sanatıyla ilgilenen sanatçı, araştırmacı, uzman, yazar, bilim adamı ve teknisyenlerin birbirleriyle bilgi alışverişinde bulunmalarını sağlamak amacıyla kurulan uluslararası bir örgüt.

NOT: Bu yazının hazırlanmasında İstanbul Karagöz Kukla Vakfı web sitesi ile Tıbbiyeli Hikmet’ in ‘tarihtenyazilar.com’ adresli web sitesinde yayımlanan makalesinden yararlandım.