‘Dünyaya influencer’ın gözünden bakmak konforlu; en büyük tehdit, eleştirel düşüncenin yitirilmesi’
Güncelleme Tarihi:
Siyaset sahnesinin yeni aktörleri sosyal medya fenomenleri oldu. ABD’den Türkiye’ye gençlerin siyasi gelişmeleri özellikle Twitch yayıncıları ve YouTuber’lardan takip etmesi uzmanlara göre toplumsal kutuplaşma ve dezenformasyon riskini arttırıyor. Peki, gençler neden influencer’lara yöneliyor?
ABD Başkanı Donald Trump’ın geçen günlerde Beyaz Saray’da influencer’ları davet ederek gerçekleştirdiği brifingler yeni medya düzeninin siyasetteki etkisini gözler önüne sererken tartışmaları da beraberinde getirdi. Söz alan bir influencer’ın “Sonunda İngilizce konuşabilen bir Uber şoförüm oldu” diyerek Trump’ın belgesiz yabancıları sınır dışı etme politikasına destek vermesi toplantının öne çıkan anlarından biriydi.Trump’ın bir süredir sürdürdüğü ‘fake news’ (yalan haber) söylemiyle ‘ABD’de anaakım medyanın itibarı zedelenirken’ sosyal medya fenomenleri ve influencer’lar gençlerin politik bilgilenmesinde başaktörler haline geldi.
Türkiye’de de benzer bir tablo yaşanıyor. Uzmanlar gençlerin siyasi ve toplumsal olayları dijital platformlardan, özellikle Twitch yayıncıları ve YouTuber’lardan takip etmeyi tercih ettiğini belirtiyor. Bu yeni durum, gençlerin kendi dünya görüşlerine yakın kişileri güvenilir kaynak olarak görmesine, ancak aynı zamanda eleştirel düşüncenin azalmasına ve toplumsal kutuplaşmanın derinleşmesine neden oluyor. Gençlerin toplumsal olayları geleneksel medya yerine sosyal mecralardan takip etmesinin yarattığı dönüşümü ve ileride neler olabileceğini uzmanlarla ve gençlerle konuştuk.
‘Makyaj yapan veya arabada konuşan birini dinlemek gençler için daha cazip’
Doç. Dr. Alper Bilgili, Acıbadem Üniversitesi Sosyoloji Bölümü Anabilim Dalı Öğretim Üyesi
◊ Sizce gençler siyasi ve toplumsal olayları neden artık geleneksel kanallar yerine influencer’lar üzerinden takip ediyorlar?
Gençler influencer’ları, geleneksel medyadaki ulaşılamaz aktörlerin tersine, kendilerine yakın hissediyor. Geleneksel medyanın yer verdiği Hindistan-Pakistan gerginliği gibi gelişmeler onları ilgilendirmiyor. Influencer ise benzer konulara ilgi duyuyor. Ayrıca influencer’lar sadece haber vermiyor, yorumlama biçimini de gösteriyor. Kendileri gibi birinin olaylara nasıl anlam verdiğine bakarak dünyayı yorumlamayı öğreniyorlar. Bu karmaşık dünyayı anlamak için yapmaları gereken, kendilerine yakın dünya görüşüne sahip bir influencer bulmak.
◊ Bu durum ileride nasıl sonuçlar doğurabilir?
En büyük tehdit, eleştirel düşüncenin yitirilmesi. Dünyaya influencer’ın gözünden bakmak konforlu. Ancak takipçiler başka kaynaklardan beslenmiyorsa, influencer’ın görmezden geldiği gelişmeleri kaçırabilir ya da ideolojisini sorgulamadan benimseyebilir. Bazı influencer’lar gazetecilik eğitimi almadığı için haberin doğruluğunu teyit etme gibi etik ilkeleri kolayca çiğneyebilir. Öte yandan, anaakım medyada dışlanan seslere yer vererek daha demokratik bir kamuoyu yaratma potansiyeli de taşıyorlar.
◊ Sosyal medyadaki siyasi içerikler onlara neden daha çekici geliyor?
İçeriği hazırlayanın benzer dünya görüşünde olması kadar, sunuş tarzı da etkili. Influencer’ların şeffaf, kimi zaman hatalarını söyleyen, hatta argo kullanan üslupları, onları resmi, politik doğrucu haber kanallarından daha çekici kılıyor. Siyah takım elbiseli, prompter’dan okuyan gazeteciler yerine, makyaj yaparken ya da arabada konuşan birini dinlemek gençler için daha cazip.
◊ Influencer’ların kullandığı dil, anlatım tarzı, geleneksel medyadan nasıl farklılaşıyor?
Haberleri daha az filtreli ve eğlenceli sunmaları onları çekici kılıyor. Influencer’ların bir akran, bir arkadaş gibi görülmesi, üstenci ve mesafeli bir dil yerine samimi bir ton benimsemeleri içeriklerini cazip hale getiriyor. Gençler bir yandan didaktik dilden uzak dururken öte yandan rehbersiz kalmaktan da kaçınıyor. Influencer bu dengeyi geleneksel medyadan daha iyi kuruyor.
‘Çevrimdışı eşitsizlikler, çevrimiçi dünyada yeniden üretiliyor’
Prof. Dr. Demet Lüküslü, Yeditepe Üniversitesi Sosyoloji Bölüm Başkanı
◊ Gençlerin gündelik hayatlarının önemli bir bölümünü sosyal medyada geçirdiklerini araştırmalar tekrar tekrar gösteriyor. Bu yüzden sosyal medya, makyaj yapmaktan yemek tarifine kadar çeşitli bilgi ve deneyimlere ulaşmanın yolu olarak görülüyor. İçerikler ilgi çekici, sıkıcı olmayan ve kısa tutulacak şekilde hazırlanıyor.
◊ Gençler dünyada ve ülkelerinde olup bitenleri sosyal medyadan takip ediyor, düşüncelerini yine oradan oluşturup paylaşıyor. Bu nedenle sosyal medya, siyasetçilerin de etkin kullanmak istediği bir mecra haline geliyor. Trump’ın influencer’larla yaptığı toplantı da bu çabanın bir örneği.
◊ Akademik literatürde bu konuya dair iki temel tez öne çıkıyor: İlki, sosyal medyanın gençlerin bilgilenme, kendini ifade etme ve örgütlenme imkânlarını arttırdığını savunuyor. İkincisiyse dikkat bozukluğuna yol açtığını, gençleri kısa ve yüzeysel içeriklere hapsettiğini iddia ediyor. Sosyal medya ayrıca linç ya da psikolojik şiddet gibi etkilerle gençlerin iyi olma halini zedeliyor.
◊ Bu nedenle teknolojiyle ilgili esas mesele, onun ne olduğundan çok nasıl kullanıldığı. Ancak sosyal medyanın kullanımı ekonomik güç ilişkilerinden bağımsız değil. Bu da çevrimdışı eşitsizliklerin, çevrimiçi dünyada yeniden üretildiğini gösteriyor.
‘Yeni medya düzeninde siyasi iletişimin doğası değişiyor’
Prof. Dr. Erkan Saka, İstanbul Bilgi Üniversitesi Medya Bölümü Öğretim Üyesi
◊ Trump’ın Beyaz Saray’da influencer’lara verdiği brifingde 25 influencer’ın neredeyse tamamının Trump destekçisi olduğu ve bazılarının komplo teorilerine eğilimli olduğu görüldü. Bu durum yeni medya düzeninde siyasi iletişimin nasıl dönüştüğünü gösteriyor.
◊ Gençlerin televizyon yerine sosyal medya fenomenlerinin yorumları eşliğinde politik gelişmeleri takip etmesi, siyasi iletişimin doğasını değiştiriyor. Politikacılar artık geleneksel medyanın yanı sıra doğrudan hedef kitlelerine ulaşabilecekleri sosyal medya kanallarını da etkin kullanıyor.
◊ Bu dönüşüm, bir yandan demokratik katılımı arttırma potansiyeli taşırken diğer yandan bilgi balonları ve yankı odaları oluşturarak toplumsal kutuplaşmayı derinleştirme riski de barındırıyor. Sosyal medya üzerinden yapılan politik iletişimin en büyük tehlikesi, bilginin doğrulanmadan hızla yayılması ve dezenformasyonun artması. Nihai olarak Beyaz Saray’ın influencer davetinin bir fırsat olduğuna inanıyorum ama siyasi çeşitliliği içermediği için kaçırılmış bir fırsat...
Gençler ne diyor?
‘Kendimi yormuyorum, bilgi önüme geliyor’
◊ Bilgi kaynaklarını sınırlandırmam ve elemem gerekiyor. Bunu kendim yapmıyorum, yerine bir Twitch yayıncısını izliyorum. Ona güveniyorum. Siyasi görüşünü de az çok tahmin edebiliyorum.
U.F. (19)
◊ Bilgiye ulaşmak daha kolay olduğu için gelişmeleri yayıncılardan izlemeyi tercih ediyorum. Kendimi yormuyorum, bilgi hazır önüme geliyor. Ş.K. (22)
◊ Geniş bir perspektiften olaylara bakabilmek için yayıncıları izliyorum. Farklı kişilerden bilgi parçacıkları alıyorum, farklı şekilde görebiliyorum sonuçları. A.H. (18)
◊ Twitch gibi canlı yayın platformlarında yayın yapanlar gelişmeleri birden çok kanaldan takip ediyorlar ve sosyal medyadan gelen diğer haberlere de hemen bakabiliyorlar. S.S. (19)
◊ Haberlere hemen ulaşabilmek için yayıncıları takip ediyorum.
K.M. (20)
◊ Olayları iki taraftan da görüp olayın gerçeğini öğrenmemde yardımcı oluyorlar. Y.A. (19)
Yükseliyor ama soru işaretleri var
Araştırma şirketi YouGov ile gazeteciliğe ilişkin çalışmalar yapan Reuters Gazetecilik Enstitüsü’nün hazırladığı Digital News Report 2024 (Dijital Haberler Raporu 2024) verilerine göre haber takibi için X kullanıcılarının yüzde 53’ü gazetecilere ve haber kanallarına bakıyor. Yüzde 45’iyse influencer’lara ve fenomenlere. TikTok’ta yüzde 57’yle influencer’lar ve fenomenler ilk sırada. Gazetecilerin ve haber kanallarının oranı yüzde 34.
Geçen yıl UNESCO tarafından açıklanan, 45 ülkede 500 influencer’ın incelendiği araştırmaysa içerik doğrulama uygulamalarındaki kritik boşlukları ortaya koydu. Araştırmada, kamuoyu üzerindeki önemli etkilerine rağmen influencer’ların yüzde 63’ünün sıkı bir bilgi kontrol protokolüne sahip olmadığı ortaya çıktı.
‘Yeri geldiğinde Trump’ın tetikçiliğini de yapıyorlar mı? Yapıyorlar’
Yunus Paksoy, Hürriyet gazetesi ve CNN Türk ABD temsilcisi
Amerika’da siyasi influencer’lar özellikle skandalların büyüyüp yerine ulaşmasını ya da çok duyulmayan bir şeyin kitlelere yayılmasını sağlıyorlar. Amerika’da anaakım medyanın etkisini giderek kaybettiğini görüyoruz. Çok ciddi anlamda reytingleri düşmüş durumda.
Özellikle Başkan Donald Trump’ın
2015-2016’dan bu yana medyaya sürekli “Yalancısınız” demesi, ‘fake news’ (yalan haber) diye bir terimi tüm dünyaya artık alıştırması ABD’de anaakım medyanın itibarını yok etti. Anaakım medya kaybolunca influencer’lar öne çıktı.
Beyaz Saray’ın çağırdığı influencer’lar bildiğiniz Trump’çı. Çok sert saldırıları gerçekleştiren, bu saldırıların kitlelere ulaşmasını sağlayan... Yani Trump’ın yeri geldiğinde tetikçiliğini de yapıyorlar mı? Yapıyorlar. Burada ciddi bir ilişki var. Trump onları ön plana çıkarıyor, ünleri artıyor, ülke çapında bir kanaat önderi haline geliyorlar ve onlar da Trump’ın söylemlerini geliştiriyorlar.
Bu influencer’lar çoğunlukla benzer görüşteki kişilerce takip ediliyor. Bu önemli. Çünkü başkan ya da başkan adayı da olsan kendi tabanını konsolide etmen lazım. Mesela gümrük vergisi olayı... Amerikalıları ciddi olarak etkileyecek bir gelişme. Ama siz bunu influencer’lar aracılığıyla ‘Hayır, aslında bu gümrük vergileri ülkemiz için iyi bir şey’ dedirtirseniz, tabanınızı da bir arada tutmuş oluyorsunuz. Influencer’lar propaganda malzemesine dönüştü.