Tekstil ve hazır giyim istihdamda eski günlerini özlüyor

ÇOK değil, bundan 3 yıl önce istihdam deposuydu, 2022 yılında neredeyse toplam istihdamın yüzde 5-6’sını karşılıyordu, işe girmek isteyenler fabrikaların önünde bekliyordu, maaşlar yüksekti, küçük ve orta boy işletmelerin sayısı da yarattığı istihdam da yüksekti. Ama 3 yıl içinde çok şey değişti ve artık tekstil, konfeksiyon sektöründe istihdam kelimenin tam anlamıyla tepe taklak oldu. Tekstil sektöründeki istihdam kaybı her geçen ay daha da geriliyor. Adeta, tekstilciler, hazır giyimciler 3 yıl önceki günleri arar oldu. İstihdamda neredeyse lokomotif hale gelen bu iki sektördeki istihdam kaybı hem Türkiye’nin genel istihdamını hem de sosyoekonomik yapısını etkiledi.

Peki, ne oldu da tekstilde istihdamda bu hale gelindi? İstihdam konusuna geçmeden önce genel bir durum değerlendirmesi yapmak gerekiyor. 2020 yılında tekstil ve hazır giyim sektöründe toplam istihdam 1 milyonun biraz üzerindeyken, 2021 yılında 1.1 milyona çıktı, 2022 yılında ise rekor artışla 1 milyon 222 bini geçti. İşte ne olduysa, 2022 yılından sonra oldu. 2022’de 1.2 milyon olan istihdam, önce 2023’te 1 milyona geriledi, ardından 2024 yılında 950 binlere kadar düştü. 2022’den 2024 sonuna kadar tekstil ve hazır giyimde istihdam kaybı 264 bini geçti. 2025 yılında da durum değişmedi ve yılın ilk çeyreğinde tekstil ve hazır giyim sektöründe istihdam kaybı 42 binleri buldu. Neredeyse son iki yılda tekstil ve hazır giyim sektörü toplam istihdamın yüzde 25’ini kaybetti.

İŞGÜCÜNDE ARTIK REKABETÇİ DEĞİLİZ

Tabi, bu durumun birçok nedeni var ve nedenlerin tamamı da ekonomik. Birkaç cümle ile bunlara da değinmekte fayda var. Küresel ekonomide yaşanan belirsizlikler, jeopolitik riskler, üretim maliyetlerindeki artış, ihracattaki düşüş, iç pazardaki daralma, düşük kur politikası, yüksek faiz ortamı, finansman maliyetlerinden artış, işletmelerin finansmana erişmekte yaşadıkları sıkıntılar, son iki yılda asgari ücretteki artış nedeniyle; tekstil ve hazır giyim sektörü durgunluk içine girdi. İşin özü, Türk tekstil ve hazır giyim sektörü ne dövizde ne de işgücünde artık rekabetçi bir sektör değil. Bu nedenle de tekstil şirketleri ucuz üretim yapıp, rekabetçi olmak için Mısır’da yatırım yapmaya başladı.

ORTALAMA KAZANÇLAR

Tüm bu yaşananlar, son iki yılda binin üzerinde şirketin kapanmasına neden oldu ve bu durum istihdama da sert şekilde yansıdı; her iki sektör de, ekonomiye en fazla istihdam sağlayan sektörler olma vasfını yitirdi. SGK’nın açıkladığı veriler de bu yaşananlar teyit eder cinsten. Mesela, tekstil, hazır giyim, deri sektörlerinin üretim merkezi sayılan iller arasında Gaziantep’te 2023 yılında çalışan sayısı 77 bine yakınken, bu sayı 2024’te 73 bine kadar geriledi. Benzer şekilde Bursa’da 2023’te bu sektörlerde 88 bin 422 kişi çalışırken, geçen yıl çalışan sayısı 81 bin 414’e geriledi. En keskin düşüş ise İstanbul ve İzmir’de yaşandı. İstanbul’da 2023’te bu üç sektörde 324 bin 592 kişi istihdam edilirken, bu sayı 2024’te 36 bin 800 kişi azalarak, 287 bin 792’ye geriledi. İzmir’de ise 2023 yılında 45 bin 566 olan çalışan sayısı, 2024’te 40 bin 401 oldu.

Yine SGK verileri incelendiğinde tekstil, hazır giyim ve deri sektörlerinde ücretlerin de son iki yılda ciddi arttığı görülüyor. Mesela, tekstil üretiminde 2023 yılında günlük ortalama kazanç 713 lira iken günlük ortalama maaş 2024’te 1.135 liraya çıkmış. Hazır giyimde ise 2023’de ortalama günlük kazanç 540 lira iken, geçen sene bu rakam 826 liraya yükselmiş. Deri sektöründe ise 2023’te günlük ortalama maaş 555 lira iken 2024’te 887 liraya çıkmış.

NELER YAPILMASI LAZIM?

Özellikle hazır giyim sektörünün bir özelliği var; o da, ağırlıklı üretimin küçük ve orta boy işletmeler tarafından yapılması. Ekonomik etki, hazır giyim sektöründe kendini daha çok hissettiriyor ve bu da istihdama yansıyor. Bir anlamda zincirleme etki yaşanıyor. Tekstil tesislerinin zora girmesi, bu tesislere malzeme temin eden küçük ve orta ölçekli şirketlerin ayakta kalması zorlaştırıyor; bu da yüzbinlerce kişiye istihdam yaratan bu küçük işletmelerin kapanıp, istihdam kaybı yaratmasına neden oluyor. Özellikle son iki yılda küçük işletmelerdeki istihdam kaybının sosyoekonomik etkisi çokça konuşuluyor. Şu da var, her iki sektörün de özellikle kadın istihdamında önemli payı olduğu da hesaba katılmalı.

Şu bir gerçek ki, kan kaybetmesine rağmen tekstil ve hazır giyim sektörü halen 950 bin kişiye istihdam yaratıyor. İstihdam artabilir mi? Artabilir, eski günlere geri dönülebilir. Bunun için yapılması gerekenleri ise sektör temsilcileri şöyle özetliyor: Devlet destekleri artar, düşen faiz ortamı ile birlikte finansmana erişim kolaylaşır, yerli üretim desteklenir, istihdamı destekleyecek özel politikalar geliştirilir ve istihdam teşvikleri artırılırsa; her iki sektörün de 2022’deki istihdam rakamlarına çıkması çok da uzak değil. Ama şu da var, eğer bu konuda bir politika zinciri geliştirilmezse, tekstil ve hazır giyimde istihdam kaybı daha da artar.

YEŞİL DÖNÜŞÜM VE DİJİTALLEŞME ETKİSİ

Tekstil ve hazır giyim sektöründeki istihdam kaybına, Ulusal İstihdam Stratejisi’nde de özellikle dikkat çekiliyor. Planda, tekstil ve hazır giyim sektörünün, diğer imalat sanayi sektörlerine kıyasla kadın ve genç istihdamının yüksek olduğu, istihdamın yüzde 44’ünün kadınlardan, yüzde 17’sinin de gençlerden oluştuğu, ihracat potansiyeli açısından öne çıkan ve bu nedenle yeşil ve dijital dönüşüm gibi modernizasyon süreçlerine daha hızlı adapte olabilen, emek yoğun bir sektör olarak stratejik bir öneme sahip olduğu vurgulanıyor.

Son 10 yıllık dönemde, tekstil ve hazır giyim sektörünün toplam istihdam içindeki payının, uzun vadeli dalgalanmalarla yüzde 6.4’ten yüzde 5.6’ya gerilediğinin vurgulandığı planda, uzun vadede, yeşil dönüşüm, otomasyon ve dijitalleşme gibi faktörlerin etkisiyle sektörde istihdam daralması yaşanabileceği de ifade ediliyor. Planda şu tespitlere yer veriliyor: Sektördeki işlerin daha yüksek beceriler gerektirecek şekilde dönüşmesi, özel politika gerektiren gruplar başta olmak üzere çalışanların bu dönüşüme uyum sağlayamaması durumunda, istihdamda kapsayıcılığın azalma riskini artırıyor. Bu riskin, sosyoekonomik gelişmişlik düzeyinin nispeten düşük olduğu bölgelerde işgücü piyasalarını daha fazla zorlayabileceği değerlendiriliyor. İstihdamın ulusal ve bölgesel düzeyde korunabilmesi için mevcut işgücüne yönelik beceri geliştirme ve kazandırma programlarının artırılması büyük önem taşıyor. Mesleki ve teknik eğitim ile yükseköğretim programlarının değişen işgücü talebine uyum sağlayacak şekilde güncellenmesi, kritik bir gereklilik olarak öne çıkıyor.

DÜNYADA 98 MİLYON KİŞİYE İSTİHDAM SAĞLIYOR

ULUSLARARASI Çalışma Örgütü’ne (ILO) göre, dünya çapında tekstil ve hazır giyim sektörü 90 milyondan fazla kişiye istihdam sağlıyor. Bunun 55 milyonu kadın, 43 milyonu da erkek çalışanlardan oluşuyor. Sektör, coğrafi olarak dağınık bir üretim yapısı ve dinamik piyasa odaklı dönüşümleriyle öne çıkıyor, ekonomik ve sosyal kalkınmaya önemli katkı sağlıyor ve dünya çapında milyonlarca çalışana, özellikle de genç kadınlara istihdam olanağı sağlıyor. Ancak tekstil ve hazır giyim sektöründeki işlerin geleceği giderek belirsizleşiyor. Sektör, teknolojik gelişmeler, sürdürülebilirlik zorunlulukları ve değişen tüketici tercihlerinin yönlendirdiği önemli dönüşümlerden geçiyor. ILO’nun raporunda, hükümetlerin, işverenlerin ve çalışanların, kötü çalışma koşulları, düşük ücretler ve cinsiyet eşitsizliği gibi insana yakışır iş eksikliklerini gidermede işbirliği yapmaları gerektiği vurgulanıyor.

İşte İşverenlerin İŞKUR Üzerinden Aradığı Elemanlar

Meslek                           Aranan eleman sayısı

Dikiş Makinecisi..................... 1.043

Konfeksiyon İşçisi..................... 824

Depo İşçisi................................ 245

İplik Operatörü......................... 248

Ütücü....................................... 143

Dokuma Konfeksiyon
Makineci.................................. 138

Düz Dikiş Makineci.................... 137

Overlokçu................................. 129

Dokumacı................................. 103

Örgü Makinesi Operatörü.......... 96

Terzi........................................... 77

İplik İşçisi................................... 71

Kumaş Makine Operatörü........... 59

Tekstil Boyama Makinesi Operatörü      55

Halı Dokuyucu............................ 47

Kesim Ustası.............................. 31

Giyim Üretim Depocusu.............. 29

Son Ütücü.................................. 27

İplik Temizleme İşçisi.................. 25

İplik Kurutucu Makinecisi........... 25

Perde İmalat İşçisi....................... 24

Konfeksiyon Katlama İşçisi......... 23

Örme Makinesi Operatörü.......... 23

Dokuma İşçisi............................. 22

Kumaş Kalite Kontrolörü............. 27

Konfeksiyon Makineci................ 21

Çorap Örme Makine
Operatörü.................................. 19

Tekstil Makine Operatörü.......... 18

Kumaş Boyama Operatörü.......... 14

Tekstil Mühendisi   11