Gençler tercih etmiyor, kadınlar kopuyor, işletmeler küçülüyor
Güncelleme Tarihi:
Tarımda ağırlıklı olarak ücretsiz aile işçisi statüsünde çalışan kadınların kente göçüyle birlikte kadınlar tarımdan kopuyor, gençler ise tarımı bir istihdam alanı olarak görmüyor, tarımda geleneksel yöntemlerle üretime devam eden işletmeler ise her geçen yıl küçülüyor ve sonuçta gelecek açısında kritik öneme sahip tarımda istihdam azaldıkça sürdürülebilirlik sorunu yaşanıyor. Özetle, tarımda tehlike çanları çalıyor.
Tarım, birkaç yıl öncesine kadar iş bulmak için en önemli kapıydı, şimdi ise tarımda istihdam giderek azalıyor ve tarım istihdamın lokomotifi olma özelliğinin her geçen yıl kaybediyor. Bunun da birçok nedeni var.
Önce, tarımda istihdamın genel bir portresine bakalım. Şu bir gerçek ki, tarımda istihdam her geçen yıl azalıyor. İklim değişikliğinin yarattığı olumsuz etkilerden kırsaldan kente göçe, tarımda teknolojik gelişimin bir türlü yakalanamamasından gençlerin tarımı istihdam alanı olarak görmemesine kadar birçok nedenden dolayı tarım, artık istihdam yaratan bir alan değil.
Oysa hem Türkiye’de hem de dünyada tüm raporlar, bu durumun tam tersi olması gerektiğini ortaya koyuyor. Çünkü tarıma bağlı gıda arzı olmaması gelecek açısından sürdürülebilir bir durum değil. Arzın olabilmesi için de tarımda istihdamın artması gerekiyor. Veriler ise tam tersini gösteriyor. Ancak diğer yandan tarım istihdamında hiçbir sektör olmayan bir gerçek var; o da kayıt dışı istihdam. Bu açıdan değerlendirildiğinde tarımda istihdam azalıyor mu, artıyor mu; tam olarak tespit edilemiyor. Hepsini verilerle ortaya koyalım.
4.8 MİLYON TARIMDA ÇALIŞIYOR
Açıklanan son verilere göre, Türkiye’de toplam 32 milyon 620 bin istihdamın 4 milyon 827 bini tarım sektöründen geliyor. Toplam istihdamda tarımın payı 2024 sonu itibariyle yüzde 14.8. Tarımdaki toplam istihdamın 2.7 milyonu erkek, 2 milyonu da kadın çalışanlardan oluşuyor. Geçmiş yıllara bakıldığında, mesela 2010 yılında tarımda toplam istihdam 5 milyonun üzerindeyken, tarımın toplam istihdam içindeki payı yüzde 23’lerdeydi. Biraz daha eskiye gidip, 2005 yılına baktığımızda, tarımın istihdam içindeki payı yüzde 26’ya yakındı.
Bu da gösteriyor ki, her geçen yıl tarımda hem istihdam azalıyor hem de tarımın toplam istihdam içindeki payı düşüyor. Uzmanlar, gelecek 5 yılda bu oranların daha da azalacağından ve tarımın istihdamdaki payının yüzde 10’lara kadar gerileyeceğinden endişe duyuyor. İstihdamda tarımın payı azalmış da diğer alanlarda ne olmuş? Mesela, hizmet sektörünün 2005’de toplam istihdam içindeki payı yüzde 47’lerden, şimdilerde yüzde 58’lere yaklaşmış durumda. Bu da gösteriyor ki, gelişmiş ekonomilerde hizmetler sektörünün ağırlığı giderek artarken, tarım sektörünün payı azalıyor.
Sorun şu ki, kayıt dışı istihdamın önemli bir kısmı tarım sektöründe yoğunlaşıyor. Son verilere göre, tarım sektöründe kayıt dışı istihdam oranı yüzde 82 seviyesindeyken, tarım dışı sektörlerde bu oran yüzde 16.9 olarak gerçekleşti. Tarım sektöründe, kayıt dışı istihdam oranı erkek çalışanlar için yüzde 73.5, kadın çalışanlar için ise yüzde 90.6 olarak kaydedildi.
ÇALIŞAN NÜFUS YAŞLANIYOR
Tarımda istihdamın portresi özetle böyle. Tarımda ağırlıklı olarak ücretsiz aile işçisi statüsünde çalışan kadınların kente göçüyle birlikte kadınlar tarımdan kopuyor, gençler ise tarımı bir istihdam alanı olarak görmüyor, tarımda geleneksel yöntemlerle üretime devam eden işletmeler ise her geçen yıl küçülüyor ve sonuçta gelecek açısında kritik öneme sahip tarımda istihdam azaldıkça sürdürülebilirlik sorunu yaşanıyor. Özetle, tarımda tehlike çanları çalıyor.
Tarımdaki bu durum yeni hazırlanan 2025-2028 dönemini kapsayan ‘Ulusal İstihdam Stratejisi’nin de ana dayanağını oluşturdu. Strateji programında, son 10 yılda tarımda istihdamın 800 bin kişiden fazla azaldığına dikkat çekiliyor. Programda önemli bir noktaya daha değiniliyor; o da, kırsal kesimde çalışan nüfusun gittikçe yaşlanması. Türkiye’de istihdam edilenlerin ortalama yaşı 39 iken, tarım sektöründe çalışanların ortalama yaşı 46. Tarım sektöründe çalışanların yüzde 68.4’ü 40 yaşın üzerindeyken, genel istihdamda 40 yaşın üzerinde olanların oranı yüzde 47.1. Bu durum, tarım sektöründe genç işgücünün yetersiz olduğunu gösteriyor. Programda, tarımda genç istihdamının artırılmasına yönelik politika ve programlara öncelik verilmesinin, hem sürdürülebilir tarımı hem de kırsal kalkınmayı olumlu yönde etkileyeceğine değiniliyor.
Strateji programına göre, tarımsal istihdamdaki bu düşüşün başlıca nedenleri arasında tarımda makineleşmenin artmasıyla birlikte işgücü talebinin azalması, sanayi ve hizmet sektörlerinde işgücü talebinin artması, gençlerin iş ve meslek tercihlerinin değişmesi ve miras yoluyla tarım arazilerinin parçalanmasıyla hane başına düşen tarım gelirlerinin azalması yer alıyor. Tarımda istihdam oranını artırmak ve nitelikli işgücünü tarımsal faaliyetlere kazandırmak kırsal kalkınmanın hız kazanması açısından da büyük önem taşıyor.
İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ OLUMSUZ ETKİLİYOR
Belki bugün değil ama yakın gelecekte tarımda istihdamı olumsuz etkileyecek konuların başında ise iklim değişikliği geliyor. Uzmanlar, tarımda mevcut durumda istihdam azalırken, en büyük tehdit olan iklim değişikliğinin, durumu daha da kötüye götüreceğinin altını çiziyor. Şimdiden, artan sıcaklıklar ve azalan yağışlar, tarımsal üretimi ve verimliliği olumsuz yönde etkilerken; bu durum, kırsal alanlarda yaşayan ve geçimini temel olarak tarımdan sağlayan kesimleri, özellikle de küçük çiftçileri ve tarım işçilerini, ekonomik açıdan zorluyor. Strateji programında, tarımsal istihdam açısından, gıda zincirlerinin iklim değişikliğine uyum sağlaması ve akıllı tarım uygulamalarına yönelik farkındalığın artırılması öncelikli konular arasında yer alıyor.
Uzmanlar, tarımdaki bu tabloya sadece istihdam azalıyor olarak bakılmaması gerektiğini, konunun toplumsal boyutu olduğunu söylüyor. İstihdam azalmasının, üretim kapasitesinin düşmesi anlamına geleceğini, bunun da gıda güvenliği sorunu yaratacağını belirten uzmanlar, bunun ithalata bağımlılıktan köyden kente göçe, tarımsal çeşitliliğin azalmasından sosyal sorunlara kadar ciddi sonuçları olacağına dikkat çekiyor.
GELENEKSEL YÖNTEMLE İSTİHDAM ARTMAZ
Tarımda bir süredir tartışılan konu, geleneksel yöntemlerle mi tarımda istihdam artmalı yoksa yeni teknolojilerle birlikte tarım gelişmeli ve bu alanda istihdam mı yaratılmalı? Ağırlıklı görüş ise geleneksel yöntemlerden çıkıp, teknolojinin odağa alınması yönünde. Tarımda teknolojiyi, yapay zekâyı, veri analitiğini, uzaktan izleme sistemlerini kullanarak, üretimi optimize edip, verimliliği artırmak ve istihdam fırsatlarını genişletmek önemli. Tarımda teknolojiyi kullanmak, tarımsal işgücünün daha yüksek katma değerli işlerde çalışmasını mümkün kılacak ve kırsal bölgede nitelikli istihdam yaratılacak ki, bu da gençleri tarım sektörüne çekecek. Ulusal Strateji Programı’nda, dijital dönüşümün kırsal istihdamı artırıcı etkilerini maksimize etmek için teknolojiye erişimin, dijital okuryazarlığın ve bu alandaki eğitim programlarının yaygınlaştırılmasının faydalı olacağına değiniliyor. Bunun için de tarım teknolojileri üzerine çalışacak enstitüler ile teknik liseler kurulacak. Bu adımlar, sektörün ihtiyaç duyduğu nitelikli işgücünün oluşturulmasını sağlayacak.
İSTİHDAM STRATEJİSİ BELİRLENDİ
Mevsimlik gezici tarım işçileri, tarımsal üretimin devamlılığı açısından kritik rol oynuyor. Tarım işçilerinin çalışma şartları iyileştirilerek, sürdürülebilir istihdam geliştirilecek.
Kadınların kooperatifler yoluyla işgücüne katılımlarını artırmak amacıyla kadın kooperatifleri desteklenecek.
Akıllı tarım alanında ortaya çıkan yeni meslekler belirlenecek, bu mesleklere yönelik meslek standardı ve yeterlilikler hazırlanacak. Mesleki kurslar düzenlenerek bu alandaki nitelikli işgücü ihtiyacı karşılanacak.
Tıbbi ve aromatik bitki yetiştiriciliği konusunda eğitimler verilecek.
Akıllı tarım, topraksız tarım ve sulama uygulamalarının desteklenmesi ve çalışanların mesleki becerilerinin arttırılması sağlanacak.
Yapay zekâ ve robot teknolojilerinin küçük ve orta ölçekli tarımsal işletmelerde uygulanması için çalışmalar yapılacak ve genç istihdamı sağlanacak.
Kırsal alanlarda belirli sektörlerde kendi işini kurmak isteyen girişimciler ve girişimci adayları için danışmanlık, iş koçluğu ve mali kaynak sunan programlar geliştirilecek.
DÜNYADA 1 MİLYAR KİŞİ ÇALIŞIYOR
Dünyada, 1 milyar kişi tarım sektöründe çalışıyor. İstihdam edilen nüfusun yaklaşık yüzde 28’ini tarımda çalışanlar oluşturuyor. Hem tarım hem tarıma bağlı gıda da içine katıldığında küresel işgücünün yüzde 39.2’si tarımdan oluşuyor ki, bu da 1.4 milyar kişi anlamına geliyor. Bunların da yaklaşık 450 milyon kişisi ücretli çalışanlardan oluşuyor. Teknolojik gelişmeler ve ekonomik değişimler nedeniyle birçok ülkede tarımın istihdamdaki payı azalsa da, geçim kaynakları, gıda güvenliği ve kırsal kalkınma için kritik bir sektör olmaya devam ediyor. Afrika ve Asya’da tarımsal gıda sistemi istihdamının yaklaşık yüzde 70’i tarımda yer alırken, Amerika, Avrupa ve Okyanusya’da bu oran yüzde 40 civarında. Genel olarak, kırsal alanlardaki işgücünün çoğunluğunu 25-54 yaş aralığındaki kişiler oluşturuyor. Tarımda kadınlar haftada ortalama 37 saat çalışırken, erkeklerde bu süre haftada 41.7 saat.
Bazı ülkelerde istihdamın neredeyse tamamı tarımdan geliyor. Örneğin, Burundi, yüzde 86’lık bir oranla tarım sektöründe çalışan nüfusuyla listenin başında yer alırken, ikinci sırada yüzde 78 ile Madagaskar geliyor. Dünya çapında 25 ülkenin istihdamının yarısı veya daha fazlası tarım sektöründe bulunuyor ve bunların büyük çoğunluğu Afrika’da bulunan ülkeler. Almanya, Büyük Britanya, Kanada, Belçika gibi ülkelerde ise tarımda istihdam oranı yüzde 1’lerde. ABD’de, Avustralya, Hollanda’da tarımla uğraşan işçilerin oranı yüzde 2. Gelişmiş ekonomilerde de durum benzer; Fransa yüzde 3, Japonya yüzde, İspanya yüzde 4, İtalya yüzde 4.