Çocukların dünyasına açılan renkli pencereler

Çoğumuzun, çocukluk anılarımızda yer etmiş, hatırladıkça yüzlerimizde bir tebessüm uyandıran favori çizgi filmlerimiz ve favori karakterleri olmuştur. Çizgi filmlerin sadece eğlenmek için olmadıklarını, aynı zaman öğrenme ve sosyalleşme fırsatları da sunduklarını söylesem, bunu kendi yaşantılarımızla da doğrulayabiliriz sanırım. Peki, yetişkin dönemine bile etkileri uzanan çizgi filmlerin çocukların gelişimi üzerindeki etkileri nelerdir? Bu yazıda buna göz atacağız.

Doğru seçilmiş çizgi filmlerin, çocukların gelişimi üzerinde düşündüğümüzden çok daha fazla olumlu katkısı olabilir.

Biz psikolojik danışmanlar “gelişim” dediğimizde, çocuğun yalnızca tek bir alandaki değişimini kastetmeyiz. Zira insan pek çok farklı alanda gelişen bütüncül bir varlıktır. Çocuklar; ailelerinden, okullarından ve içinde bulundukları çevreden aldıkları etkileşimlerle bilişsel, duygusal, sosyal ve kariyer alanlarında gelişim gösterirler. Bu açıdan bakıldığında çizgi filmler bu gelişim alanlarının hepsine dokunma potansiyeline sahiptir. Öncelikle, çizgi filmlerin çocukların bilişsel gelişimine olan katkılarından söz edelim. Çocukların gelişim düzeyine uygun çizgi filmler, onların dil gelişimlerinde yadsınamayacak etkilere neden olabilir. Örneğin, onların anlayabilecekleri sadelikte ve netlikteki içeriklere sahip çizgi filmler yoluyla yeni kelimeler öğrenebilir, bu kelimelerin bağlam içinde, yani örnekler yoluyla doğru kullanımını görebilirler. Dahası, farklı dillerde çizgi film izlemelerinin yabancı dile maruz kalmaları nedeniyle dil öğrenimini destekleyebileceği de çeşitli araştırmalarla işaret edildi.

Çizgi filmlerde yer alan öğretici içerikler sayesinde çocuklar; STEM olarak adlandırılan fen, teknoloji, mühendislik ve matematiğin yanı sıra sanat ve sosyal bilimlere dair pek çok yeni kavramla tanışabilir. Unutmamak gerekir ki çocuklarımız, ne kadar çeşitli eğitici kavram ve görsel uyaranla karşılaşırsa, bilişsel gelişimleri de o ölçüde zenginleşir. Dahası, çocuklar çizgi filmlerdeki olaylar, senaryolar, karakterler yoluyla hayal kurabilir, yaşamda olan bitene farklı pencereden bakmayı keşfedebilir. İzledikleri hikâyelerden ilham alarak kendi karakterlerini oluşturabilir, sevdikleri çizgi filmlerin devamını hayal güçlerinde yeniden tasarlayabilirler. Böylece, çizgi filmler onların hayal gücü ve yaratıcılık gelişimleri için de kapılar açabilir. Ayrıca karakterlerin karşılaştığı sorunlar ve bunları çözme biçimlerini izleyerek, esneklik kapasiteleri ve problem çözme becerileri gelişebilir.

DUYGULARI TANIMANIN YOLU
Gelelim, çocukların sosyal ve duygusal gelişimleri üzerindeki etkilerine… Çizgi filmlerdeki iyi kurgulanmış hikâyeler sayesinde çocuklar, karakterlerin yaşadığı olaylar üzerinden duyguları tanımayı, adlandırmayı ve ayırt etmeyi öğrenebilir. Yüz ifadeleri, beden dili ve verilen tepkiler; duyguların nasıl yaşandığını ve yönetilebileceğini somut biçimde gösterir. Elbette burada içerik seçimi belirleyicidir. Örneğin istediği olmadığında kaygı yaşayan ya da engellenmiş hisseden bir karakter, çocuğa bu duyguların hayatın doğal bir parçası olduğunu fark ettirebilir. Böylece çocuk, kendi duygularını tanıma ve düzenleme konusunda farkındalık ve beceri kazanabilir. Öte yandan, istediği olmadığında öfkesini sağlıklı biçimde ifade edemeyen ve saldırgan davranışlar sergileyen karakterler çocuğun şiddeti normalleştirmesine neden olabilir.

Çizgi filmler, çocukların sosyal becerilerini geliştirmede de güçlü bir araçtır. Çocuklar başkalarının duygularını anlamayı ve empati kurmayı öğrenebilir. Ayrıca, birlikte yaşamda ihtiyaç duyacakları sıra bekleme, paylaşma, iş birliği yapma, nezaket gösterme gibi beceriler; çizgi filmlerdeki doğru örnekler aracılığıyla daha anlaşılır ve içselleştirilebilir hâle gelir. Ortak izlenen içerikler, çocukların akranlarıyla bağ kurmasını ve ortak bir dil geliştirmesini de kolaylaştırır.

KARİYER SEÇİMİNİ ETKİLİYOR
Son olarak, doğru seçilmiş çizgi filmler; doğruluk, sorumluluk, güvenilirlik, cesaret gibi evrensel değerlerin temellerini atar. Çocuklara yalnızca “doğru”yu öğretmekle kalmaz, neden doğru olduğunu düşünme becerisi de kazandırabilir.

Çizgi filmlerin çocukların kariyer gelişimine dahi katkılar sağlayabileceğini düşünmüş müydünüz? Çizgi filmler, sundukları rol modeller aracılığıyla çocukların farklı meslekleri, bu mesleklerin görev alanlarını ve çalışma ortamlarını tanımalarına yardımcı olabilir. Tamirat işleri, itfaiyecilik, doktorluk, aşçılık gibi farklı meslek örnekleri üzerinden çocuklar; her mesleğin topluma sunduğu katkıyı, birlikte yaşam için duyulan karşılıklı ihtiyacı ve tüm meslek gruplarının taşıdığı saygınlığı fark edebilir. Hikâyelerde karşılaştıkları başarı öyküleri ise çocukların geleceğe dair umut kurmalarına, hayal etmelerine ve olumlu bir gelecek beklentisiyle harekete geçmelerine zemin hazırlar..

PEKİ, ÇİZGİ FİLMLER NASIL İZLENMELİ?
Elbette çizgi filmlerin sunduğu tüm bu faydaların yanında, olası risklerin farkında olmak ve dengeyi gözetmek bu sürecin vazgeçilmez bir parçasıdır. Bu noktada bilinçli içerik seçimi ve rehberlik, hem ebeveynler hem de eğitimciler için önemli bir sorumluluk alanıdır. Şimdi bazı pratik önerilere göz atalım.

Buraya kadar sözünü ettiğimiz kazanımların, doğru ve eğitici içeriklerin kullanımıyla mümkün olduğunu özellikle hatırlamak gerekir. Aksi hâlde; şiddet içeren, tüketim odaklı, gerçek yaşamla bağ kurmayan ve sağlıklı rol modeller sunmayan içerikler, çocukların gerçeklik algısını bulanıklaştırabilir ve faydadan çok zarar verebilir.İçerik kadar önemli bir diğer başlık da izleme biçimidir. Çizgi filmleri çocuklarla birlikte izlemek, ardından hikâye ve karakterler üzerine kısa sohbetler yapmak; olumlu davranışları fark etmeyi, olumsuz örnekleri ise eleştirel bir gözle değerlendirmeyi mümkün kılar. “Burada başka nasıl davranılabilirdi?” gibi basit sorular, çocuğun düşünme ve yargılama becerilerini güçlendirebilir. Elbette ölçülü kullanım, dolayısıyla da ekran süresinin sınırlandırılması bu sürecin vazgeçilmez bir parçasıdır.

Son olarak, çizgi film izleme; ders çalışma, sorumluluk alma, akranlarla oyun oynama gibi yaşantıların yerine geçmemeli, bunların alternatifi ya da pazarlık konusu hâline gelmemeli. Unutmayalım ki, denge kurulduğunda, çizgi filmler çocukların dünyasında destekleyici bir araç olmaya devam ederken; denge kaybolduğunda ise bu destek yerini sessiz risklere bırakabilir.

Doç. Dr. Nurten KARACAN ÖZDEMİR KİMDİR?
Doç. Dr. Nurten KARACAN ÖZDEMİR, Hacettepe Üniversitesi Psikolojik Danışma ve Rehberlik Bölümü öğretim üyesidir. Lisans eğitimini Hacettepe Üniversitesi’nde, yüksek lisans ve doktora eğitimlerini ise ODTÜ Psikolojik Danışma ve Rehberlik Bölümü’nde tamamlamıştır. Yedi ay boyunca North Carolina State Üniversitesi’nde, bir yıl süreyle ise Boston Üniversitesi’nde misafir öğretim üyesi olarak görev yapmış; bu süreçte dersler verdi, konferanslara katıldı ve bilimsel araştırmalar yürüttü. Kariyer ve okul psikolojik danışmanlığı alanlarında, ulusal ve uluslararası düzeyde çok sayıda yayın, makale, kitap editörlüğü ve kitap bölümü yazarlığı ile ulusal ve uluslararası projelerde araştırmacı ve yürütücü olarak görevleri bulunuyor.