24 tercih hakkı nasıl yönetilir?... ‘Ölü tercih’ tuzağına düşmeyin
Güncelleme Tarihi:
İnsan kaynakları yönetimi ve kariyer planlaması konularında uzman bir akademisyen olarak uzun yıllardır öğrencilere meslek seçimi ve üniversite tercihleri nasıl yapılmalı konularında seminerler veriyorum. Bu yıl sadece bir uzman olarak değil, kendi kızı da tercih yapacak bir baba olarak tekrar bildiklerimi bir araya toparladım. Şimdi kızımla paylaştığım tavsiyelerimi sizlerle de paylaşmak istiyorum. Umuyorum kızıma da sizlere de faydalı olur.
DENİZİ GEÇİP ÇAYDA BOĞULMAYIN!
Çoğunuz son bir-iki yılını, hatta belki kiminiz son dört yılını YKS’ye hazırlanmakla geçirdi. Gece-gündüz demeden insanüstü bir çaba göstererek hazırlandınız ve sınavda da elinizden gelenin en iyisini yaptınız. Lütfen her şey bitti diye rehavete kapılmayın. Henüz son ve belki de daha büyük engeli aşmadınız. Şimdi tercih zamanı!
Tercih listesi ile ilgili en büyük hata, bu listeyi keyfinize göre doldurabileceğiniz bir liste olarak görmeniz olur. Oysa bu listeyi daha çok, aldığınız puanla ulaşabileceğiniz ve de ulaşmak istediğiniz en iyi bölüme yerleşme ihtimalinizi en üst düzeye çıkarabilecek bir stratejik araç olarak görmelisiniz. Aksi halde “ölü tercihler” ile dolu bir liste, yılların emeğini çok küçük hatalarla çöpe atmanıza, hayal kırıklığı ve pişmanlıklara boğulmanıza da yol açabilir.
ÖLÜ TERCİH NEDİR? NASIL KAÇINILIR?
Kazanma ihtimaliniz olmayan bölümü yazmayın
Ölü tercih kavramı aslında birkaç farklı şekilde anlaşılabilir. İlki ve en yaygın şekli, kazanma ihtimaliniz olmadığı halde listenizde yer verdiğiniz tercihlerdir. Örneğin sıralamanız 250 binde ise, ne kadar isteseniz de 40 binlerdeki bir bölümü listenize yazmanızın bir anlamı yoktur ve bu ölü bir tercihtir. 24 hakkınızdan birini boşa harcamış olursunuz. Genellikle bölüm sıralamaları bir önceki yıla yüzde 5 ile yüzde 15 arasında değişebilir. Daha büyük değişimler beklemek için istediğiniz bölümün sıralamalarında son birkaç yılda ne yönde ve ne miktarda değişim olduğuna bakıp bu yüzdeleri yüzde 5 kadar aşağı veya yukarıya esnetebilirsiniz. Yine ilk 10 bin içinde değişimlerin çok daha az, 100 binden sonra ise biraz daha fazla olabileceğini dikkate almak gerekir. Diğer yandan, kazanma ihtimaliniz olmayan bölümleri yazmak kadar aşırı ihtiyatlı olup aslında kazanma ihtimaliniz olan yerleri liste dışı bırakmaktan da kaçınmalısınız. Boş bıraktığınız her tercih de ölü tercihtir. Unutmayın, yazmadığınız bölümü kazanamazsınız!
Kazansanız da okumayacağınız bölümü yazmayın
Ölü tercihin ikinci anlamı ise kazandığınızda asla okumak istemeyeceğiniz, kayıt yaptırsanız da muhtemelen eğitim süresini tamamlayamayacağınız, tamamlasanız da yüksek bir başarı sağlayamayacağınız bölümleri tercih listenize eklemektir. Böylesi tercihler ertesi yıl puanınızı da düşürecek üstelik! Genellikle adaylar tercih robotları kullanarak sıralama oluşturduklarında belli aralıktaki pek çok bölümü görürler ve daha önce akıllarına gelmeyen bazı bölümleri de tercihleri arasına ekleyiverirler. Bu bazen daha önce fark etmediğiniz iyi bir seçeneği görmek açısından faydalı olabilir. Ama bazen, sırf bölüm ismine, popülerliğine ve sıralamasına bakıp bölümün hangi fakültede, hangi üniversitede, hangi şehirde, hatta hangi ülkede olduğuna bakmadan, bölümle ilgili özel koşulları dikkate almadan, kazandığınıza pişman olacağınız tercihleri listenize eklemenizle de sonuçlanabilir. Bölüm popüler olabilir, ama siz o bölüm için yaratılmamışsınızdır. Aynı puan türünde de olsa kişiliğiniz ve yetenekleriniz o türdeki her bölüm için aynı derecede uygun olmayabilir. Mesela bütün İİBF’lerde İşletme ve İktisat bölümleri vardır ama birisi özel sektörü hedeflerken diğeri kamuyu önceler. Bölüm iyi olabilir, ama üniversite özel (yani paralı) olabilir. Yüksek burs alabilirsiniz, ama koşulları dikkate almadığınızda bursunuzun içeriği ve korunması ile ilgili sorun yaşayabilirsiniz. Hepsini beğenseniz üniversitenin kampüsünü, bulunduğu şehri beğenmeyebilirsiniz. Kalacak yer, sosyal hayat, kiralar, ulaşım... Bir bölümü sırf üniversitesinin bulunduğu şehir için tercih edip bölümün şehir merkezine 100 km mesafede bir ilçede olduğu sürprizi ile karşılaşabilirsiniz!
Kazanabileceğiniz her bölümü de yazmayın
Üçüncü bir ölü tercih şekli aynı özellikteki pek çok bölümü peş peşe yazarak seçeneklerinizi daraltmanızdır. Sadece 24 hakkınız var ve her birini en iyi şekilde değerlendirmelisiniz. İstediğiniz bir bölümün hem sıralamaları hem de özellikleri birbiriyle hemen hemen aynı olan on tanesini peş peşe yazmak çok iyi bir fikir olmayabilir. Eğer kesinlikle ve sadece tıp okuyacaksanız elbette 24 tercihi de sıralama sırasıyla alt alta yazabilirsiniz. Ama farklı bölümler tercih edecekseniz dağılımı daha mantıklı yapmalısınız. Çünkü tercih dağılımında dengeyi sağlamak sadece bölüm dağılımı ile ilgili değil, aynı zamanda risk dağılımı ile de ilgili. O yüzden, örneğin yan yana üç-dört ildeki aynı bölümü yazmaktansa bunların en mantıklı iki tanesini seçip başka bölümlere de yer bırakmak en iyisi. Başka bölümler demişken, tercih listesini sadece lisans bölümleriyle hatta, sayısal-sözel alanlarla sınırlandırmamak, yerine göre pek çok lisans bölümünden daha iyi ön lisans programları, hatta uzaktan eğitim programları olduğunu da ıskalamamak gerekiyor. Örneğin son yıllarda pek çok üniversitede açılan Bilişim MYO’lardaki yapay zeka, dijital oyun tasarımı vb. yeni nesil önlisans programları veya bizim Anadolu Üniversitesi olarak bu yıl öğrenci alacağımız Veri Görselleştirme ve Bilgi Tasarımı, Yapay Zekâ Destekli Kodlama gibi uzaktan önlisans programları da, özellikle de YÖK’ün yeni açıkladığı mikro yeterlilikler çerçevesi ile birlikte düşünüldüğünde mantıklı seçenek sayısını artırıyor.
DENGELİ VE MANTIKLI BİR TERCİH LİSTESİ NASIL YAPILIR?
İlk yapılacak iş puan türünüze göre bir taslak liste yapmak olacak. Tabii ki ana kaynak YÖK Atlas olmalı. Bu listeyi yaparken bir önceki yılın puanlarını değil, başarı sıralamalarını esas almanız sizi önemli bir hatadan koruyacaktır. Bölüm puanları her sene aşağı-yukarı oynamalar gösterir. Başarı sıralamaları ise tercih listenizi hazırlamada daha güvenli bir kriterdir. Sıralamalarla ilgili yukarıda belirttiğimiz oranları dikkate alarak taslak listeyi bir miktar geniş tutabilirsiniz. Sonra sırayla elemeye başlayacaksınız.
Hayaller, gerçekler ve can simitleri
Dengeli bir tercih listesi kabaca üç kısımdan oluşmalıdır: Hayaller, gerçekler ve can simitleri. Hayalinizdeki bölümleri elbette en üst sıralara yazacaksınız. Listenizin dörtte birini bu bölümlere ayırabilirsiniz. Sıralama hareketliliği ile ilgili limitleri en olumlu şekilde yorumlayarak en çok kazanmak istediğiniz 5-6 bölümü en düşük sıralamadan başlayarak sıralarsınız. Bu kısım sadece yazmasaydınız çok pişman olacağınız bölümlerden oluşmalı. İkinci grup tercihler ise muhtemelen yerleşeceğiniz bölümler olacak. Listenizin yarısını da bu türden tercihlere ayırabilirsiniz. Büyük ihtimalle bu bölümlerden birine yerleşeceğiniz için bu gruptaki tercihlerin size en uygun ve mantıklı tercihler olması çok önemli (bunu aşağıda konuşacağız). Son 5-6 tercih ise ne olur ne olmaz diyerek yer vereceğiniz can simitlerinden oluşmalı. Bu bölümler kazanma ihtimalinizin daha yüksek, neredeyse garanti olduğu bölümler olmalı. Ancak sırf kazanmak için de size uygun olmayan, aslında istemediğiniz bölümler yazmamalısınız. Son gruptaki bölümler ikinci gruptaki bölümlerin biraz daha düşük puanlı olanlarından seçilebilir mesela. Somutlaştırmak gerekirse; sıralamanız 20 bin ise, ilk grup 12-17 bin aralığından, ikinci grup 17-24 bin aralığından, üçüncü grup ise 24-35 bin aralığından tercih edilebilir. 100 binde iseniz o zaman aralıklar 70-90 bin, 90-110 bin ve 110-140 bin şeklinde olabilir. Eğer aralara ön lisans programı da yazacaksanız onları da kendi sıralamalarına göre araya ekleyebilirsiniz.
SON DOKUNUŞLAR
Yukarıda tercih listesindeki dengeden bahsettik. Son birkaç sözü de listeyi size uygun ve mantıklı bir liste haline getirmekle ilgili edelim. Burası belki de işin en önemli kısmı. Listeyi bitirdiğinizde şu kriterlere göre ve yazdığım önem sırasını dikkate alarak her bir tercihe tek tek yeniden bakın: Mezun olduğumda gerçekten bu işi yapmak istiyor muyum? Özelliklerim itibariyle bu işi yapabilir miyim? Mezun olduğumda bu alanda iş bulabilecek miyim? Bölüm iyi de, bu üniversitede mi okunur? Üniversitenin bulunduğu şehir uygun mu? Kampüsü var mı? Maddi imkanlarım okul ücretini, ailemden uzakta yaşamayı veya her ikisini birden karşılamaya yetecek mi? Bölümün özel şartlarını karşılıyor muyum? Eğer kesinlikle olmaz dedikleriniz varsa listeden çıkartın, taslak listenizden veya sıradan başka bir tercih ekleyin. Sonra bu kez de her bir tercihi tek tek bir üstteki ve bir alttaki ile karşılaştırın. Sonuçta listeyi sıralamalara göre yaptınız. Ama aslında birbirine yakın sıralamaları olan bu bölümler belki de sonuçlar açıklandığında yer değiştirecekler. O yüzden her bir tercihe tek tek bakın. Acaba bir üsttekini kazandığımda keşke bir alttakine gitseydim der misiniz? Keşki bir alttakini bir üste yazsaydım diyecek misiniz? Çünkü sizi yerleştirecek olan kendi yaptığınız sıralama. Eğer içinizde böyle hisler varsa yerlerini değiştirin, varsın sıralamadaki yerleri bir alttakinden düşük olsun. Son haliyle tercih listesi, sadece bölümlerin kendi aralarındaki sıralamalarını değil, sizin kendinize özel öncelik sıralamanızı da yansıtmalıdır. O yüzden son dokunuşları, son günlere kalmadan, sizi en iyi tanıyan aileniz ve rehber öğretmenleriniz ile tartışarak yapın ve hayırlısı için dua edin. Hepinize en içten dileklerimle başarılar dilerim. Yolunuz açık olsun.
PROF. DR. ERKAN ERDEMİR KİMDİR?
Lisans eğitimini 1996 yılında Anadolu Üniversitesi İİBF Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Bölümünde tamamladı. Yönetim ve organizasyon alanındaki yüksek lisans derecesini 2000 yılında Eskişehir Osmangazi Üniversitesinden, doktora derecesini de 2007 yılında Anadolu Üniversitesinden aldı. 2000-2010 yılları arasında akademik hayatını Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF İşletme Bölümünde sürdürdü. 2010-2011 yılları arasında bir yıl süreyle ABD’de Illinois Üniversitesi Urbana-Champaign İşletmecilik Okulunda misafir öğretim üyesi olarak görev yaptı. Türkiye’ye dönüşünün ardından 2020 yılına kadar İstanbul Şehir Üniversitesi İşletme ve Yönetim Bilimleri Fakültesinde öğretim üyesi olarak görev yaptı. 2020 yılında Maltepe Üniversitesi İşletme ve Yönetim Bilimleri Fakültesine öğretim üyesi olarak katıldı. 2021-2024 yılları arasında Arnavutluk’ta, Türkiye Maarif Vakfı’na bağlı Tiran New York Üniversitesi rektörü olarak görev yaptı. Halen 2025 yılı başında katıldığı Anadolu Üniversitesi’nde rektör yardımcısı olarak görev yapıyor.