Bölgeyi bekleyen üç kritik senaryo: İşte büyük hesaplaşma! İran'da yaşananlar Irak’tan neden farklı?

ABD ve İsrail’in İran’daki askeri hedeflere yönelik geniş çaplı operasyonları, Tahran’ın bölgedeki Amerikan üslerine ve enerji altyapısına saldırılarıyla karşılık buldu. Çatışmanın boyutu, kullanılan askeri güç ve hedefler nedeniyle birçok uzman bu krizi 2003 Irak savaşıyla karşılaştırıyor.

Ancak ortaya çıkan tablo, Irak işgalinin birebir tekrarı değil. Aksine bazı analistlere göre yeni savaş, daha teknolojik, daha bölgesel ve daha karmaşık bir çatışma modeli yaratıyor.

Son günlerde yayımlanan uydu görüntüleri ve askeri açıklamalar, savaşın sadece İran topraklarıyla sınırlı kalmadığını gösteriyor. İran’ın füze ve insansız hava aracı saldırıları Körfez’deki ABD askeri tesislerini hedef alırken, ABD de İran içinde çok sayıda askeri noktayı vuruyor.

KÖRFEZ’DE ABD ÜSLERİ HEDEFTE

İran’ın son saldırıları, Orta Doğu’daki en az yedi Amerikan askeri tesisinin hasar görmesine yol açtı. Uydu görüntüleri ve doğrulanmış videolar, bazı saldırıların özellikle radar ve iletişim altyapısını hedef aldığını gösteriyor.

Bahreyn’deki ABD Donanması Beşinci Filo karargâhı bunlardan biri oldu. İran’a ait kamikaze drone’ların, Amerikan ordusunun uydu iletişim sistemlerini koruyan radom adı verilen kubbe yapılarını vurduğu görüldü. Bu sistemler ABD ordusunun uzun mesafeli iletişim ağının önemli parçalarından biri.

Katar’daki El-Udeyd Hava Üssü de saldırıya uğrayan kritik tesislerden biri. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı’nın bölgesel karargâhı olan bu üs, Orta Doğu’daki Amerikan operasyonlarının ana merkezlerinden biri olarak biliniyor.
Benzer şekilde Kuveyt’teki Camp Arifjan ve Ali Al Salem Hava Üssü çevresinde de uydu antenleri ve radar kubbelerinin bulunduğu alanların zarar gördüğü tespit edildi.

Suudi Arabistan’daki Prens Sultan Hava Üssü ile Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki bazı askeri tesisler de İran saldırılarının hedefleri arasında yer aldı. Özellikle balistik füze tespitinde kullanılan radar sistemlerinin bulunduğu bölgelerin hedef alınmış olabileceği değerlendiriliyor. Uzmanlara göre İran’ın bu saldırılarının amacı, ABD’nin bölgedeki komuta-kontrol ve iletişim kapasitesini zayıflatmak.

ABD’NİN ‘ŞOK VE DEHŞET’ BOMBARDIMANI

ABD ise İran içindeki askeri hedeflere karşı çok geniş çaplı bir operasyon yürütüyor. Amerikan ordusu, savaşın ilk 24 saatinde gerçekleştirilen saldırıların sayısının 2003 Irak işgalinin başlangıcındaki “shock and awe” (şok ve dehşet) bombardımanından bile daha yoğun olduğunu açıkladı.

ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı’na göre şu ana kadar İran içinde yaklaşık 2 bin hedef vuruldu. Bu hedefler arasında balistik füze rampaları, hava savunma sistemleri, askeri üsler, drone üretim tesisleri, komuta merkezleri yer alıyor. ABD ayrıca İran donanmasının büyük bölümünü etkisiz hale getirdiğini ve en az 17 savaş gemisinin batırıldığını duyurdu. Bunun yanı sıra ABD’nin İran’ın mobil füze rampalarını ve uzun menzilli saldırı kapasitesini ortadan kaldırmayı hedeflediği belirtiliyor.

BU SAVAŞIN IRAK SAVAŞINDAN NE FARKI VAR?

ABD-İran savaşı sık sık 2003 Irak işgaliyle karşılaştırılıyor. Irak savaşında ABD, Saddam Hüseyin yönetimini devirmek amacıyla geniş çaplı bir hava bombardımanı başlatmış, ardından kara harekâtıyla Bağdat’ı kısa sürede ele geçirmişti.

Bugünkü İran operasyonu bazı yönleriyle o dönemi hatırlatıyor:

Yoğun hava bombardımanı
Askeri altyapının hedef alınması
Rejim değişikliği tartışmaları

ÖNEMLİ FARKLAR DA BULUNUYORÖNEMLİ FARKLAR DA BULUNUYOR

Birincisi, İran Irak’tan çok daha büyük ve askeri açıdan daha güçlü bir ülke. İran’ın balistik füze programı, insansız hava araçları ve bölgedeki müttefik milis güçleri Washington için ciddi bir meydan okuma oluşturuyor.

İkincisi, İran’ın Orta Doğu’daki stratejik etkisi Irak’tan çok daha geniş. Tahran’ın Lübnan, Irak, Yemen ve Suriye’deki müttefikleri bölgesel çatışmayı genişletebilecek kapasiteye sahip.

Üçüncü fark ise savaşın bölgesel bir çatışmaya dönüşme riski. İran’ın saldırıları Katar, Kuveyt, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn gibi ülkelerdeki Amerikan tesislerini etkiledi. Bu durum, savaşın yalnızca iki ülke arasında değil, geniş bir coğrafyada yaşanabileceğini gösteriyor.

YENİ SAVAŞ MODELİ: FÜZE VE DRONE YARIŞI

Savunma analistlerine göre bu savaşın en dikkat çekici yönlerinden biri füze ve hava savunma sistemleri arasındaki yarış. İran, modern bir hava kuvvetine sahip olmadığı için savaşın büyük bölümünde balistik füzeler ve drone saldırılarına dayanıyor. ABD ve İsrail ise bu saldırıları hava savunma sistemleriyle durdurmaya çalışıyor. Bu durum savaşın bir anlamda “mühimmat yarışı” haline gelmesine yol açtı. Hangi tarafın önce füze veya savunma stoklarını tükettiği savaşın gidişatını belirleyebilir.

SAVAŞIN OLASI SENARYOLARI

Uzmanlar önümüzdeki dönemde üç temel senaryo üzerinde duruyor. Bunlardan ilki sınırlı bir askeri zafer. ABD ve İsrail’in yoğun hava saldırıları İran’ın füze ve askeri altyapısını büyük ölçüde zayıflatabilir. Bu durumda taraflar ateşkese zorlanabilir.İkinci senaryoda ise İran’ın müttefik milis güçlerinin devreye girmesi durumunda savaş Lübnan, Irak ve Yemen gibi ülkelere yayılabilir. Bir başka senaryoda ise Irak savaşından sonra yaşananlara benzer şekilde, askeri başarıya rağmen bölgesel istikrarsızlık yıllarca sürebilir.



IRAK’TAN ALINMAYAN DERSLER

2003’te ABD Başkanı George W. Bush, Irak savaşının başlangıcından kısa süre sonra “büyük çatışmalar sona erdi” mesajı vermişti. Ancak Saddam Hüseyin rejiminin devrilmesi, beklenen hızlı istikrar yerine yıllarca süren bir güvenlik boşluğu ve iç çatışma döneminin başlangıcı oldu. ABD ordusu kısa sürede askeri zafer kazansa da, Irak’ta daha sonra uzun süreli bir isyan hareketi, mezhepsel gerilimler ve siyasi istikrarsızlık ortaya çıktı.

Irak’ta rejimin devrilmesinin ardından devlet kurumlarının zayıflaması ve güvenlik güçlerinin dağılması, büyük bir güç boşluğu yarattı. Bu ortamda farklı silahlı gruplar, milis güçleri ve radikal örgütler hızla güç kazandı. Ülkede Sünni ve Şii gruplar arasındaki gerilim artarken, mezhepsel çatışmalar uzun yıllar boyunca Irak’ın güvenlik sorunlarının merkezinde yer aldı.

Irak deneyimi, rejim değişikliğinin yalnızca askeri bir operasyon olmadığını; aynı zamanda uzun ve karmaşık bir devlet inşası sürecini zorunlu kıldığını gösterdi. Bir ülkenin yönetimini devirmek nispeten kısa sürede mümkün olabilir; ancak yeni bir siyasi düzen kurmak ve güvenliği sağlamak çok daha uzun bir süreç gerektirir.

Irak’ta ortaya çıkan güç boşluğu zamanla bölgesel dengeleri de değiştirdi. Silahlı devlet dışı aktörlerin yükselişi hızlandı ve bazı radikal örgütler bu ortamdan yararlanarak güç kazandı. Bu gelişmeler yalnızca Irak’ı değil, Suriye’den Lübnan’a kadar geniş bir bölgeyi etkileyen güvenlik sorunlarına yol açtı.

Ekonomik ve insani sonuçlar da son derece ağır oldu. Savaş ve sonrasındaki şiddet dalgaları nedeniyle milyonlarca kişi yerinden edildi, yüz binlerce insan hayatını kaybetti ve ülkenin altyapısı büyük ölçüde zarar gördü. Yeniden inşa süreci ise yıllarca sürdü ve milyarlarca dolarlık maliyet ortaya çıktı.

Bugün bazı analistler, İran’da olası bir rejim zayıflaması veya çöküşünün benzer sonuçlar doğurabileceğini söylüyor. İran, Irak’a kıyasla daha büyük bir nüfusa, daha gelişmiş bir askeri altyapıya ve çok daha geniş bir bölgesel etki ağına sahip. Bu nedenle ülkede oluşabilecek bir siyasi boşluk, yalnızca İran’ı değil tüm Orta Doğu’yu etkileyebilecek bir istikrarsızlık zinciri yaratabilir.

YENİ BİR ORTA DOĞU DÖNEMİ

ABD-İran savaşı henüz erken aşamada olsa da askeri operasyonların ölçeği ve bölgesel etkileri nedeniyle şimdiden küresel siyasetin en önemli krizlerinden biri olarak görülüyor. Uzmanlara göre bu çatışma, yalnızca iki ülke arasındaki bir savaş değil; aynı zamanda Orta Doğu’nun gelecekteki güç dengelerini belirleyecek bir kırılma noktası olabilir.

Bugünkü çatışmanın Irak savaşından farklı bir yönü de teknolojik boyutu. Modern savaş artık yalnızca kara birlikleri ve büyük işgal operasyonlarından ibaret değil. Balistik füzeler, insansız hava araçları, hassas güdümlü mühimmatlar ve gelişmiş radar sistemleri savaşın doğasını önemli ölçüde değiştiriyor. İran’ın bölgedeki ABD üslerine yönelik füze ve drone saldırıları ile ABD’nin yüksek hassasiyetli bombardımanları bu yeni savaş modelinin en dikkat çekici örnekleri arasında gösteriliyor.

Enerji güvenliği ise çatışmanın küresel etkisini artıran en kritik faktörlerden biri. İran’ın etkisi altındaki Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin önemli bir bölümünün geçtiği stratejik bir geçiş noktası. Bu nedenle bölgede yaşanan her askeri gerilim, petrol fiyatlarından küresel borsalara kadar geniş bir ekonomik dalgalanma yaratma potansiyeline sahip.

Önümüzdeki haftalarda savaşın gidişatını belirleyecek en önemli unsur, çatışmanın ne kadar geniş bir coğrafyaya yayılacağı olacak. Eğer savaş İran ile ABD ve İsrail arasında sınırlı kalırsa diplomatik bir çözüm ihtimali doğabilir. Ancak İran’ın bölgedeki müttefiklerinin devreye girmesi durumunda çatışma çok daha geniş bir bölgesel krize dönüşebilir.

Tarihsel deneyimler, Orta Doğu’daki büyük askeri müdahalelerin sonuçlarının genellikle beklenenden çok daha uzun sürdüğünü gösteriyor. Irak savaşı bunun en çarpıcı örneklerinden biri. Bu nedenle birçok uzman, ABD-İran savaşının da yalnızca askeri bir operasyon olarak değil, uzun vadeli bir jeopolitik dönüşümün başlangıcı olarak görülmesi gerektiğini vurguluyor.

Kısacası Orta Doğu yeni bir döneme giriyor. Bu savaş kısa sürede sona erse bile, ortaya çıkaracağı siyasi, askeri ve ekonomik sonuçların etkisi uzun yıllar boyunca hissedilebilir. Önümüzdeki süreç, bu krizin Irak benzeri bir rejim değişikliği operasyonuna mı yoksa uzun süreli bir bölgesel güç mücadelesine mi dönüşeceğini belirleyecek.

New York Times’ın “Iran Strikes U.S. Military Communication Infrastructure in Mideast” ile The Guardian’ın “US compares opening strikes to ‘shock and awe’ of Iraq war: what we know on day five of Iran conflict” başlıklı haberlerinden derlenmiştir.