Yunus Emre’nin kayıp elyazması nüshaları Berlin’de gün yüzüne çıktı

Yunus Emre, Türk tasavvuf dünyasının en önemli isimlerinden biri. Yüzyıllar öncesinden günümüze kadar aktarılan sözlerini derleyen nüshaları, tasavvuf araştırmacıları tarafından Türkiye’de ve yurt dışında araştırılıyor. Berlin Devlet Kütüphanesi’nde düzenlenen programda ise kütüphane arşivlerinde saklanan paha biçilemez Yunus Emre el yazmaları ilk kez bu kadar kapsamlı bir içerikle tanıtıldı.

Etkinliğe, Berlin Devlet Kütüphanesi'ndeki nüshaları yaptığı araştırmayla ortaya çıkartan Marmara Üniversitesi’nden Prof. Dr. Güler Doğan Averbek, projenin yürütücülerinden Prof. Dr. Orhan Kemal Tavukçuoğlu gibi akademisyenler katıldı. Ayrıca Alman edebiyat dünyasının önemli isimlerinden ünlü yazar Feridun Zaimoğlu da mistisizmi anlatan küçük bir hikayesiyle geceye renk kattı.

Program Berlin Devlet Kütüphanesi'nde

Program, Berlin Başkonsolosu İlker Okan Şanlı, Berlin Devlet Kütüphanesi Müdür Vekili Reinhard Altenhöner ve Yunus Emre Enstitüsü Almanya Koordinatörü Zeliha Eliaçık'ın açılış konuşmalarıyla başladı.

Berlin Devlet Kütüphanesi Müdür Vekili Reinhard Altenhöner, kütüphanenin Doğu yazmaları koleksiyonunun Avrupa’nın en önemlilerinden biri olduğunu vurguladı. Altenhöner’in verdiği rakamlar dikkat çekti: “Kütüphanemizde yaklaşık 43 bin Doğu yazma eseri bulunuyor. Bunların yaklaşık 3 bin 500’ü Osmanlı Türkçesi ile yazılmıştır. Ayrıca 11 bin 500 Arapça, 10 bin Hint dil geleneğine ait ve 2 bin 500 Farsça yazma vardır. Osmanlı Türkçesi, Arapça ve Farsça toplamı 17 bin 500’ü buluyor.”

Altenhöner ayrıca, bu eserlerin bir kısmının 1931 yılında ünlü koleksiyoncu Oskar Rescher aracılığıyla kütüphaneye geldiğini ve Raif Yelkenci nüshasının da bunlardan biri olduğunu ifade etti. Altenhöner, Prof. Dr. Güler Doğan Averbek’e koleksiyonun kataloglama sürecine yaptığı katkılardan dolayı teşekkür etti.
Araştırmacılar, https://www.qalamos.net internet sitesinden dijitalleştirilmiş Doğu yazmalarını ücretsiz olarak inceleyebilir.

‘Yunus’u azaltarak dünyaya mal edemeyiz’

Etkinliğin açılış konuşmasını yapan Yunus Emre Enstitüsü Almanya Koordinatörü Zeliha Eliaçık, Yunus Emre’yi anlamanın bugün için neden bu kadar önemli olduğunu çarpıcı bir dille anlattı. Eliaçık, konuşmasında şu ifadelere yer verdi:

“Nasıl ki William Shakespeare İngiliz edebiyatı içinde ve Johann Wolfgang von Goethe Alman düşünce dünyası içinde anlaşılırsa, Yunus Emre’yi de kendi hakikati içinde anlamak gerekir. Bu, onu sınırlamak değil;

aksine, derinleştirmektir. Yunus Emre’yi sadeleştirerek, azaltarak dünyaya mal edemeyiz. Aksine, onu “daha az” hâle getirdikçe derinliği kaybolur. Oysa Yunus, tam da köklerinin derinliğinden beslenerek dünyayı, bütün insanlığı – 72 milleti – kapsayabilecek bir ufka sahiptir.“

‘Kayıp Nüsha’ tesadüf değil, 10 yıllık takibin sonucu bulundu

Prof. Dr. Güler Doğan Averbek yaptığı "Yunus Emre Divanı'nın Berlin Nüshaları" başlıklı sunumda, Raif Yelkenci nüshasının 1930'lardan beri kayıp olduğunu ve sadece fotoğraflarından bilindiğini anlattı. 20. yüzyılın ünlü antikacısı Raif Efendi'nin çektirdiği fotoğraflarla varlığı bilinen ancak kendisine ulaşılamayan nüshanın, Oskar Rescher üzerine yaptığı araştırmalar sırasında Berlin Devlet Kütüphanesi'nde olduğunu tespit ettiğini söyledi.

Averbek, "Ocak 2021'de Hüseyin Akkaya Hoca, bu yazmanın uzun yıllardır aranan Raif Yelkenci nüshası olduğunu fark etti. Yazma, 27 Eylül 1931'de kütüphaneye satılmıştı. Bugüne kadar Abdülbaki Gölpınarlı dahi bu yazmanın aslını görmemiş, sadece fotoğraflarından faydalanmıştır" dedi. Averbek ayrıca, Berlin Devlet Kütüphanesi'nde üç tam Yunus Emre Divanı nüshası bulunduğunu ancak olağanüstü özellikleri nedeniyle iki tanesini ele aldığını belirtti.

Ritter nüshasının 1927’de ünlü oryantalist Prof. Hellmut Ritter tarafından kütüphaneye gönderildiğini belirten Averbek, bu nüshanın 14-15. yüzyıla tarihlendiğini ve 108 varaktan oluştuğunu söyledi. Prof. Averbek, şu ilginç bilgiyi de paylaştı: "Ritter nüshasının 105b varağında ‘Bende-i Hacı Bektaş Veli / Derviş İbrahim Visali’ notu bulunuyor. Bu, eserin Bektaşi dervişlerinin elinden geçtiğini gösteren çok kıymetli bir kayıttır.”

Averbek, ayrıca “Şera’itü’l-Fakr ve’l-Fukara” adlı bir başka yazmanın aslında Raif Yelkenci Divanı’nın giriş kısmı olabileceğini belirterek, “Kağıt yapısı, ebatları, mürekkep ve ciltleme teknikleri birebir aynı. Bu iki eser, yüzyıllar önce aynı ciltte birleşmiş. Biri kaybolmasın diye ayrılmış olabilir. Ancak bu birleşme, Yunus Emre ile Hacı Bektaş Veli arasındaki ilişkiyi kanıtlayan somut veriler sunuyor” dedi.

Konuşmasının sonunda kütüphane yetkililerine ve etkinliği düzenleyen Yunus Emre Enstitüsü'ne teşekkürlerini ileten Averbek, katılımcıları sergilenen yazmaları görmeye davet etti.

Projenin yürütücülerinden Prof. Dr. Orhan Kemal Tavukçuoğlu ise yaptığı sunumda Yunus Emre araştırmalarının geldiği noktayı ve Berlin nüshalarının önemini vurguladı. Tavukçuoğlu, Yunus Emre’nin sadece bir şair değil, aynı zamanda Moğol işgaline karşı direnişin içinde yer alan bir düşünce insanı olduğunu hatırlattı. Bugüne kadar yapılan yayınların çoğunun birbirinin tekrarı olduğunu belirten 

Tavukçuoğlu, şu müjdeyi verdi: “Yunus Emre Enstitüsü himayesinde yürüttüğümüz ‘Yunus Emre Divanı Yazmaları Edisyonu’ projesinin üçüncü cildi olarak Raif Yelkenci nüshasını yayına hazırlıyoruz. Ayrıca yine bu kütüphanede bulunan Ritter nüshası da benim tarafımdan neşredilecek. Bu iki eser, Anadolu’da yazılan ilk Türkçe divanlardan ikisi. Aynı kütüphanede korunmaları, buranın Türkçe yazma koleksiyonunun ne denli güçlü olduğunu gösteriyor.”

Feridun Zaimoğlu'ndan mistik bir hikaye

Ünlü yazar Feridun Zaimoğlu ise "Allah'ı Arayanlar" başlıklı konuşmasında, Yunus Emre'nin evrensel mesajını günümüz dilinden yorumladığı ve bu etkinlik için kaleme aldığı kısa hikayesini okudu. Zaimoğlu'nun kaleme aldığı hikaye, modern insanın manevi arayışını Yunus Emre'nin öğretisiyle buluşturuyor.

Konser öncesi modern yorum

Etkinlik kapsamında Dr. Martin Mahmud Kellner, "Yunus Emre ve Zamane İnsanının Halleri" başlıklı bir konuşma yaparak, 13. yüzyıl mutasavvıfının mesajlarının günümüz modern insanına nasıl ışık tuttuğunu ele aldı. Kellner, Yunus Emre'nin hoşgörü, sevgi ve insan sevgisi üzerine kurulu felsefesinin günümüz dünyasında her zamankinden daha fazla anlam taşıdığını vurguladı.

Orijinal nüshalar sergilendi

Konuşmaların ardından Berlin Devlet Kütüphanesi'ndeki orijinal Yunus Emre nüshaları sergilendi. Katılımcılar, asırlar önce Anadolu'da yazılmış bu eşsiz eserleri yakından görme fırsatı buldu. Sergide özellikle Raif Yelkenci ve Ritter nüshaları büyük ilgi gördü. Serginin ardından kokteyl düzenlendi.

Yunus Emre ilahileriyle geceye damga vuran konser

Etkinlik, Derya Türkan (İstanbul kemençesi), Murat Irkılata (ses sanatçısı), Serkan Halili (kanun), Valentina Bellanova (ney), Peter Samos (perküsyon) ve Bakr Khleifi (ud) eşliğinde "Yunus Emre İlahileri Konseri" ile sona erdi. Sanatçıların seslendirdiği Yunus Emre'nin manevi şiirleri, dinleyicilere duygu dolu anlar yaşattı.