Karanlık ve aydınlığın buluştuğu nokta: “Arkhe: Karanlık”

Barınma, yabani hayvanlardan ve sert hava koşullarından korunma gibi hayati öneme sahip konularda insan türü için büyük önemi olan mağaralar, tarih öncesi yaşamı anlayabilmek için bir yol gösterici olduğu gibi kültür ve sanat tarihinde de önemli bir yere sahiptir. İnsan yaşamının bilinmezliğini çözebilmek için önemli bir referans noktası olan duvar resimlerine ev sahipliği yapan mağaralar aynı zamanda yaratıcı düşüncenin ve görsel ifadenin de yeşermeye başladığı mekanlardır. Mağaralar, Antik Yunan filozofu Platon’un Devlet adlı eserinde sunduğu Mağara Alegorisi ile de felsefi düşüncenin önemli metaforlarından biri haline gelmiştir.

Günümüzde, mağara arkeologları tarih öncesi yaşamın beslenme alışkanlıklarını ve yaşam kültürünü hala incelemeye devam ederken, mağaracılık sporu ile mağaraları keşfetme fırsatını yakalayanlar da var. Özge Kahraman, mağaracılık sporunu yaklaşık olarak 15 yıldır yapan ve bu deneyimi sanat pratiğiyle birleştiren bir sanatçı. Kahraman, mağaralardaki sularda yüzyıllar boyunca birikerek sarkıtları ve dikitleri oluşturan damlalardan ve suyun içindeki minerallerin noktalar halinde birleşerek mağaralardaki yapıları oluşturması fikrinden aldığı ilhamla resimlerini noktalama tekniği ile yapıyor.

Mağaradan damlaya, damladan noktaya

Yalnız başına herhangi bir şey ifade etmeyen fakat çizginin, geometrik şekillerin ve temel tasarımın ilk öğesi olmasıyla başlangıcı temsil ederken yazılı ifadede cümlenin sonunu temsil eden nokta, Özge Kahraman’ın resimlerinde hem düşüncenin hem de tekniğin asal yapısını oluşturuyor. Antik Yunan felsefesinin en önemli kavramlarından biri olan “arkhe” ile “nokta”nın, Kahraman’ın son kişisel sergisinde aynı zeminde buluşuyor olması, sanatçının geçmişten günümüze getirdiği mağara deneyimini ve sanat pratiğini tutarlı bir şekilde aynı çerçeveye oturtuyor. Metafiziğin ve fizik biliminin gelişmesinde önemli rolü olan “arkhe” kavramı, “nokta” kavramına benzer ve karşıt yönleriyle “başlangıç”, “temel” ve “ilk” gibi anlamlara gelir.

Felsefenin kurucusu sayılan Thales’e göre her şeyin başlangıcı yani arkhe’si aslında “su”dur. Bu geleneği sürdüren Thales’in öğrencisi Anaksimandros ise varlığın arkhe’sini “sınırsız”, “sonsuz” gibi anlamlara gelen “apeiron” olarak tanımlar. Bu yaklaşımların buluşma noktası Özge Kahraman’ın bilhassa bu sergisi özelinde, kişisel mağaracılık deneyimlerini ve sanat pratiğini anlamakta bize yardımcı oluyor: İnsanların barınma ve korunma ihtiyacını ilk karşıladığı mekanlar olan mağaralar, derinlere indikçe karanlığa ve suya açılır. Suyun, taşın ve karanlığın bir araya gelmesiyle oluşan yapılar, her şeyin başlangıcını ve ilk nedenin bilinmezliğini anlatır. Sanat tarihinin ve resim sanatının ilk örneklerinden kabul edilen mağara duvarındaki çizimler, tarih öncesi dönem insanının ilk yaşam ve mekan deneyimleri hakkında ipucu verir. Bu karanlıkta kalan ipucunun yolu da bizi doğrudan Kahraman’ın resimlerine ve sanatçının Merkür Galeri’de ziyarete açık olan “Arkhe: Karanlık” başlıklı kişisel sergisine çıkarıyor.

Karanlığın içindeki hakikat

Özge Kahraman kendisine yönelttiği “arkhe nedir?” sorusunun yanıtını “karanlık” olarak verdiğini söylüyor ve ekliyor: “Hakikat her ne kadar aydınlıkla anılsa da aydınlığa giden yoldaki karanlık, gerçekliğin asıl potansiyelini barındırıyor”. Birbirine zıt kavramlar gibi görünse de düşünce tarihinde çoğunlukla iki tamamlayıcı unsur olarak birbirlerini var eden karanlık ve aydınlık, hem metafor olarak hem de teknik olarak sergiye ve mekanın geneline yayılıyor. Sergi tasarımı, eserlerin sadece izleyene gösterilmek üzere beyaz galeri duvarına asılarak sergilenmesi klişesinden kaçınan bir kurguya sahip. Koyu renk duvarların üzerine yerleştirilen resimlere yönelen hafif ışık, izleyicinin algısını yavaşlatarak doğrudan eserlere odaklanmasını sağlıyor.
İzleyicinin algısını açan karanlık

Sergi mekanına ilk girdiğimizde, sanatçının bizzat ölçüsünü alıp çizdiği bir harita çalışmasının olduğu duvar göze çarpıyor. Kahraman’ın hem deneyimsel hem sezgisel olarak duvara yansıttığı bu harita çizimine kağıt, tuval gibi çeşitli malzemelerin üzerine akrilik boya tekniği ile yaptığı resimler ve bir de video eşlik ediyor. Sergide, Kahraman’ın haftalar süren titiz bir çalışmayla lidar teknolojisi ile tarayıp dijital yöntemler kullanarak oluşturduğu bir video yerleştirme de bulunuyor. Sanatçının ana üretimi iki boyutlu çalışmalar üzerine kurulu olsa da bu sergide sarkıt ve dikit gibi mağara içi formlardan ilham alan heykeller de var. Benzer formlarla çerçevelenen ve iki boyutun ötesine geçip üçüncü boyuta göz kırpan resimler ise mekan içinde bu heykellerle ilişki kuruyor.

Özge Kahraman’ın Merkür Galeri’deki “Arkhe: Karanlık” sergisi, mağarayı yalnızca arkeolojik ya da jeolojik bir yapı olarak değil, karanlığın içindekini görmeye davet eden bir oluşum olarak ele alıyor. Suyun ve karanlığın buluşma noktası olarak başlangıcın ve bitişin, görünmeyen ile görünenin arasındaki yolu keşfetmeye çağırıyor.