Mustafa Bahçeci
canayla@gmail.comEndometriozis: Görünmeyen ama yaygın bir halk sağlığı sorunu
Mart ayı, dünyada endometriozis farkındalık ayı olarak kabul edilir. Ancak bu konu yalnızca bir ay boyunca hatırlanacak bir sağlık meselesi değildir. Endometriozis, milyonlarca kadının hayatını etkileyen, çoğu zaman geç fark edilen ve uzun yıllar tanı almadan devam eden ciddi bir hastalıktır. Bu nedenle artık bireysel bir sorun değil, açık bir halk sağlığı problemi olarak değerlendirilmelidir.
Endometriozis, rahmin iç yüzeyini kaplayan dokunun benzerinin rahim dışında yerleşmesiyle ortaya çıkar. Bu dokular en sık yumurtalıklarda, tüplerde, karın zarında ve bazen bağırsak ya da idrar kesesinde bulunur. Her ay adet döneminde olduğu gibi bu dokular da hormonlara cevap verir, kanar ve iltihabi bir süreç başlatır. Zamanla yapışıklıklar oluşur, ağrı artar ve organların normal çalışması bozulabilir. Dünya genelinde üreme çağındaki her 10 kadından yaklaşık 1’inde endometriozis olduğu tahmin edilmektedir. Bu oran, şeker hastalığı ya da astım gibi birçok kronik hastalıkla benzer düzeydedir. Buna rağmen hastalığın tanısı çoğu zaman 7–10 yıl gecikir. Genç kızların şiddetli adet ağrıları “normal” kabul edilir, “herkesin ağrısı olur” denilerek geçiştirilir. Oysa günlük hayatı durduran, okula ya da işe gitmeyi engelleyen bir ağrı normal değildir.
Endometriozis sadece adet sancısı değildir. Sürekli kasık ağrısı, cinsel ilişki sırasında ağrı, bağırsak ya da idrar yaparken ağrı gibi şikâyetler görülebilir. Bazı kadınlarda gebelik elde etmede güçlük ortaya çıkar. Endometriozisli kadınların yaklaşık üçte birinde kısırlık sorunu görülebilmektedir. Hastalık hem fiziksel hem de ruhsal yük oluşturur. Uzun süren ağrı, kaygı ve depresyon riskini artırabilir. Bu durumun toplumsal etkisi de büyüktür. Ağrı nedeniyle işe gidemeyen, okuldan geri kalan ya da sosyal hayatını sürdüremeyen kadın sayısı az değildir. Yapılan uluslararası çalışmalar, endometriozisin ekonomik yükünün birçok kronik hastalıkla benzer düzeyde olduğunu göstermektedir. Yani bu hastalık yalnızca bireyin değil, toplumun da sorunudur.
Tanının gecikmesinin en önemli nedeni, adet ağrısının normalleştirilmesidir. Şiddetli ve giderek artan adet sancısı, ağrı kesicilere rağmen geçmeyen kasık ağrısı ve günlük yaşamı etkileyen belirtiler mutlaka ciddiye alınmalıdır. Erken başvuru, doğru değerlendirme ve düzenli takip çok önemlidir. Tedavide hormon düzenleyici ilaçlar, ağrı kontrolü ve bazı durumlarda ameliyat uygulanabilir. Ancak bugün için hastalığı tamamen ortadan kaldıran kesin bir yöntem yoktur. Bu nedenle endometriozis kronik bir hastalık olarak kabul edilir ve uzun süreli takip gerektirir. Kadın doğum uzmanlarının yanı sıra ağrı tedavisi konusunda deneyimli hekimler ve gerektiğinde psikolojik destek sürecin parçası olmalıdır.
Bir halk sağlığı sorunu olarak endometriozisle mücadele etmek için üç temel adım gereklidir: farkındalık, erken tanı ve bütüncül tedavi. Okullarda adet sağlığı konusunda doğru bilgilendirme yapılmalı, genç kızlara şiddetli ağrının “kader” olmadığı anlatılmalıdır. Birinci basamak sağlık hizmetlerinde bu konuda eğitim artırılmalıdır. Kadınların yaşadığı ağrı küçümsenmemeli, ciddiyetle ele alınmalıdır.Endometriozis görünmez olabilir; çünkü dışarıdan fark edilmez. Ancak sonuçları son derece gerçektir. Her ay şiddetli ağrı ile kıvranan bir genç kız, yıllarca nedenini bilmeden kısırlıkla mücadele eden bir çift ya da iş hayatında sürekli zorlanan bir kadın; bunların her biri toplumun bir parçasıdır. Sonuç olarak Mart ayı bize şunu hatırlatmalıdır: Endometriozis abartı değildir, psikolojik değildir, “herkesin yaşadığı sıradan bir sancı” hiç değildir. Bu hastalık gerçektir, yaygındır ve ciddiye alınmalıdır. Kadın sağlığı toplum sağlığının ayrılmaz bir parçasıdır. Endometriozisi konuşmak, aslında sağlıklı bir toplum için sorumluluk almaktır.
