Osmanlı’nın şölen yemekleri

Karidye pilaki’den Vartabid’e, Boran-i Hassa’dan Terkib-i Zirva’ya uzanan bir ziyafet sofrası... Kulağımıza uzak gelen bu isimler, padişahların sevdiği saray lezzetleriydi.

Mehmet YAŞİN
19.09.2014 - 06:59

Mutfaklar ne yazık ki eskisi gibi şenlikli değil. Özellikle genç kesim, evde oturup, uzun uzun yemek pişirmeyi sevmiyor. Onların aklı fikri tatilde. Yine de gelenekleri sürdürenlerin sayısı, özellikle Anadolu’da az değil.

Bu yazımda 14’üncü ve 18’inci yüzyıllar arasında sarayda ve zengin konaklarında, bayram ve özel günlerde pişen yemekleri anlatacağım. Haliç’in hemen kıyısındaki Halat Restoran’da yediğim bu yemeklerden, Osmanlı avamının haberdar olduğunu pek sanmıyorum. Onların evinde, her zaman olduğu gibi mütevazı yemekler pişerdi. Belli zamanlarda yemeklerdeki et miktarı biraz artar, sofrada mutlaka ‘Dane’, pirinç pilavı ve zerde olurdu. O kadar.

Halat Restoran, Koç Müzesi’nin içinde. Masaya oturduğunuzda etrafınızı geçmişin görüntüleri ve objeleri sarıyor. Bir yanınızda bir denizaltı, onun yanında Fenerbahçe vapuru (kim bilir kaç kere bindim), tepenizde askeri bir helikopter, diğer yanınızda eski bir gemi daha, karşıda Fener, Balat, eski Galata Köprüsü… Bu geçmiş görüntüler, o akşam yediğim geçmiş asırlardan kalma yemeklerle oldukça uyumluydu.

Yemekleri Aydın Demir yorumlamıştı. Bu ünlü ustayı tanımayanlar için: Aydın Demir, 2012 Les Toques Blanches du Monde’da ‘En İyi Yabancı Şef’ ödülünün sahibi oldu. Şeflik yaptığı önemli restoranlardan bazıları şöyle: Çırağan Sarayı Tuğra Restoran, Changa, Feriye, Konyalı. En son Elmadağ Divan Oteli Lokantası’nın şefiydi. Şimdi ise Koç Müzesi Restoranları Halat, Café du Levant ve Zeyrekhane mutfaklarının baş sorumlusu. Umarım Aydın Usta, başarı öyküsünü 4-5 satıra sığdırdığım için bana kızmaz.
Aydın Usta o akşam Osmanlı Sarayı aşçılarının, özellikle bayramlarda pişirdikleri yemeklerden seçme yapıp, bunları özel olarak dizayn edilmiş kap kacakta sunmuştu.

FATİH’İN FAVORİLERİ

Başlangıçta masaya konan ‘Buharda tatlandırılmış zeytin’ özel bir övgüyü hak ediyordu. Böylesine lezzetlisini yemedim dersem abartmış olmam. Yapılışı şöyle: Küçük bir tencerenin içine bir miktar kuru kekik, dövülmüş ceviz içi, birkaç zeytin çekirdeği, bir miktar susam yağı koyun. Tencereyi ateşin üstüne yerleştirin. Tencerenin üstüne, içinde acısı alınmış kırma siyah ve yeşil zeytin bulunan tülbent torbayı yerleştirin. Kaptaki malzemelerin buharı, tülbent torba içindeki zeytinlere sininceye kadar pişme eylemini sürdürün. Ateşi söndürdükten sonra, torbayı tencerenin üstünde bir gün bekletin. Ertesi gün zeytinleri bir tepsinin içine alın. Üstüne susam yağı (tabii ki sızma zeytinyağı daha iyi olur), dövülmüş ceviz içi, kavrulmuş susam, dövülmüş sarmısak, kekik koyup bir güzel karıştırın. Sonra kavanoza doldurup, bir kaç gün beklettikten sonra afiyetle yiyin.

İkinci başlangıç yemeği ‘Vertika’ idi. Balkan asıllı bu yemek, hamurdan yapılmış küçük bir bardağa benziyordu. Bardağın içinde ise küçük doğranmış domates, beyaz peynir ve fesleğen yer alıyordu.

Bir başlangıç yemeği ise Fatih dönemindendi. ‘Karidye Pilakisi’ denen bu yemek, ince kıyılmış maydanoz, soğan, kabuk tarçınla pişen karides pilakisi idi. Bu lezzetli yemeğin Bizanslılardan miras kaldığı öne sürülüyordu.

Osmanlı’nın şölen yemekleri
Hıyar salatası

Başlangıçlar arasında yer alan ‘Dövme Hıyar Salatası’ ise tam yazlık bir yemekti. Hıyarlar bir tahtanın üstünde satırın yan tarafı ile iyice dövülüyor, sonra ezilerek suyu çıkartılıyor, küçük küçük doğrandıktan sonra lor peyniri ile karıştırılıp servis ediliyordu. Bir başka başlangıç yemeği ise ‘Vartabid’ adını taşıyordu. Arap kökenli olduğu söylenen bu salata, Antalya’nın tahinli piyazının hemen hemen aynısıydı.

Başlangıç yemeklerinin yıldızı ise ‘Kavun Dolması’ydı. Aydın Usta bu yemeğin tarifini Ali Eşref Dede’nin risalesinden aldığını, Fatih dönemi yazmalarında da bu yemeğin tariflerine rastlandığını belirtti. Başlangıçları böyle tamamladıktan sonra sıra ana yemeklere geldi. Bu fasıl, ‘Bademli Tavuk Çorbası’ ile başladı. Bu çorbanın damak çatlatan cinsten olduğunu baştan belirtmek isterim. 1539’da Kanuni’nin şehzadeleri için düzenlenen sünnet şenliğinde ikram edilen çorba, daha sonra bayramların ve şenliklerin değişmez yemeği olmuştu. İçinde, kavrulup un haline getirilmiş badem, nişasta ile terbiye edilmiş tavuk suyu, pirinç, sirkede bekletilmiş safran, didiklenmiş tavuk eti, az miktar gülsuyu ve üstünde nar taneleri vardı.

Damağımı çatlatan bir başka yemek ise ‘Soğanlı saray böreği’ oldu. Bu böreğin tarifini Mehmet Kamil’in 1844 yılında yazdığı ‘Melceut Tabbahin’ adlı eserinde bulabilirsiniz. İnce kıyılmış bol soğan, kısık ateşte uzun süre pişirilip karamelize edilir. Daha sonra yumurta ve tarçın ekleyerek bir süre daha pişirilir. İç soğuduktan sonra yufkaya sarılarak fırında veya ızgarada pişirilir. Yanında yoğurtla servis edilir. Burada bir bilgi kırıntısı da sunmak istiyorum. Saraya aşçı olmak isteyenlere önce soğan kavurturlarmış. Dibini tutturmadan soğanı karamelize edenler, sınavın ilk basamağını geçerlermiş.

Osmanlı’nın şölen yemekleri
Boran-i Hassa

Sonra sıra Topkapı Sarayı’nın en sevilen yemeklerinden biri olan ‘Boran-i Hassa’ya geldi. Bu da insanın damağını şenlendiren yemeklerden biriydi. İşte tarifi: Pirinç sütte yumuşatılır. Soğanla birlikte kavrulan ıspanağa yumuşatılmış pirinç ile bir miktar süt ve muskat ilave edilir. Bir süre pişirilir. Piştikten sonra üstüne yumurta kırılıp iyice karıştırılır. Daha sonra sarmısaklı süzme yoğurt ilave edilir. En üste ise kahverengileşinceye kadar kızdırılmış tereyağı gezdirilir.

AKLI BAŞTAN ALAN PİLAV

Kızılcık şerbeti eşliğinde servis edilen ‘Terkib-i Zirva’ masaya geldiğinde midemin gerildiğini hissettim. 15’inci ve 16’ncı yüzyılın çok popüler yemeklerinden biri olan zirva, cuma ve bayram akşamları, Fatih ve Süleymaniye imarethaneleri ile Edirne’deki II. Beyazıt imaretinde halka sunulurdu. Kayısı, incir, erik gibi kuru meyvelerle kısık ateşte uzun uzun pişen kuzu eti, kızılcık şerbeti eşliğinde servis ediliyordu.

Son yemek, Muhammed Bin Mahmud Şirvani’nin 15’inci Yüzyıla ait yazmalarında tarifine rastlanan ve taflan yemişi hoşafıyla servis edilen ‘Dane-i Kabuni’ oldu. Kayısı, nohut, kakule, kuzu eti, çamfıstığı, tarçın, kuru üzüm suyu ve gülsuyuyla yapılan pilav, insanın aklını başından alacak kadar lezzetliydi.

KAVUN DOLMASI NASIL YAPILIR?

Osmanlı’nın şölen yemekleri

Bu muhteşem yemek, kış kavunu denen küçük kavunlardan yapılıyor. Kıyma, badem, kuş üzümü ile kavrulup iç hazırlanıyor. Bu iç, üst kısmı kapak şeklinde kesilip çekirdekleri temizlenmiş kavuna dolduruluyor. Yaklaşık
yarım saat pişirildikten sonra servis ediliyor.

Yayınlanma Tarihi : 21.09.2014 - 01:27


    EN ÇOK OKUNANLAR

      Koç Burcu
      21 Mart - 20 Nisan

      Kişisel farkındalığınızı arttıracak, bilgi kazanmanızı sağlayacak, ama bu esnada bütçenize çok fazla zarar vermeyecek şeyler planlamalısınız. Tüm...Koç Burcu - Bugün

      Boğa Burcu
      21 Nisan - 20 Mayıs

      Başarınızı diğerleriyle de kutlayabilirsiniz. Bilgi toplamalı, bilgilerin gerçekliğinden emin olmalı ve başladığınız işleri bitirmelisiniz. Fark yaratmak istiyorsanız,...Boğa Burcu - Bugün

      İkizler Burcu
      21 Mayıs - 20 Haziran

      Evinizde ve özel ilişkilerinizde yapacağınız değişiklikler duygusal anlamda istikararı sağlayabilir. İş birliğine açık olmanız durumunda, evinizi veya yaşadığınız yeri...İkizler Burcu - Bugün

      Yengeç Burcu
      21 Haziran - 22 Temmuz

      Önemli detayları atlamadığınızdan emin olun. İstediğinizi açık açık ortaya koymak işe yarar çözümler üretmenizde size yardım edebilir....Yengeç Burcu - Bugün

      Aslan Burcu
      23 Temmuz - 23 Ağustos

      Duygusal anlamda motive bir gündesiniz. Yanlış nedenlere dayalı değişiklikler yapmak doğru olmayabilir. Olayları doğru değerlendirmeli, daha alçak...Aslan Burcu - Bugün

      Başak Burcu
      24 Ağustos - 23 Eylül

      Sahip olduğunuzdan daha fazla paranız varmış hissine kapılmayın ve aşırı harcamalardan kaçının. Sizi motive eden kişilerle görüşebileceğiniz bir hafta...Başak Burcu - Bugün

      Terazi Burcu
      24 Eylül - 23 Ekim

      Bu hafta sonu, önemli kişisel değişiklikler yapmanız durumunda kendinizi çok iyi hissedebilirsiniz. Sizi bekleyen güzel bir gelecek varken lüzumsuz...Terazi Burcu - Bugün

      Akrep Burcu
      24 Ekim - 22 Kasım

      Dış etkilere bağlı duygusal durumlarla uğraşabileceğiniz bir hafta sonundasınız. Bazı kişilerin yapacağı son dakika değişiklikleri sizi asıl uğraşmanız gereken işlerden...Akrep Burcu - Bugün

      Yay Burcu
      23 Kasım - 21 Aralık

      Duyduğunuz her şeye inanmamalısınız. Belli anlaşmalar yapmadan ya da bazı sözler vermeden önce, kendi araştırmanızı bizzat yapmanızda fayda var. Bu hafta sonu, elinize...Yay Burcu - Bugün

      Oğlak Burcu
      22 Aralık - 20 Ocak

      Endişelerinizi dile getirerek olaylara netlik kazandırabilir ve doğru kararlar alabilirsiniz. Eviniz ve ailenizle bağlantılı konularla ilgilenirken daha sorumlu davranmalısınız....Oğlak Burcu - Bugün

      Kova Burcu
      21 Ocak - 18 Şubat

      Çok fazla bilgi paylaşımı size ters şekilde geri dönebilir ve size bazı bedeller ödetebilir. Bu hafta sonu, sevdiğiniz kişilerle ilişkilerinizi...Kova Burcu - Bugün

      Balık Burcu
      19 Şubat - 20 Mart

      Bu hafta sonu, bazı işleri ele alış veya uygulayış biçiminizi ya da bilgi edinme ev haber alma yöntemlerinizi gözden geçirebilirsiniz. Bu sayede kendinizi...Balık Burcu - Bugün