İlk kuşak Türko-Amerikalılar

Yeni Yüzyıl Üniversitesi’nde İngiliz Edebiyatı dersi veren Yrd. Doç. Dr. Sedat İşçi, 19. yüzyıl sonunda Amerika’ya göç eden Türko-Amerikanların peşine düştü, binlerce belge ve dökümana ulaştı. 10 yılda ortaya çıkanları ‘Sedat İşçi Amerika’daki Türk Göçmenleri Arşivi’nde (SİATA) topladı. Bu birikim yakın zamanda beş kitap ve 30 dizilik belgesele dönüşüyor. İşçi’den çalışmada yer alan insan hikayelerini dinledik

Ali DAĞLAR
08.10.2011 - 00:00 | Son Güncelleme :

İnsan hikayelerini toplarken kimlik sorunu, adaptasyon ve asimilasyona dikkat ettim. 1810-1920 arası Balkanlar ve Kafkaslar’da Rusya, İngiltere ve Fransa’nın baş aktörü olduğu, etnik milliyetçilikle gelişen olaylarda beş buçuk milyon Türk ve Müslüman öldürüldü ve hastalıktan öldü. Geri kalanlar da zorunlu göçe tabi tutuldu. Balkanlar’dan kaçanların bir kısmı Anadolu’ya gelirken, bir kısmı da ABD’ye gitti. 1860’larda başladı bu göç. Amerikalıların gemilerle gelenlerde dikkat ettikleri en önemli şey çokeşlilik. İlk göçmenlerden Bayram Memet karısı ve 1 yaşında çocuğunu geride bırakarak Pennsylvania’daki madenlerde çalışıyor. Evlenip dört çocuğu olmasına rağmen Türkiye’deki aileyle mektuplaşmayı ve para göndermeyi de sürdürüyor. Türkiye’de bir karısı ve çocuğu olduğu ortaya çıkınca Amerikalı eşinden ayrılıyor. Torunları dedelerini aramak için beni Ankara’da buldu. Cleveland’daki Türkler’i araştırdım, Charlin Keller akrabaları çıktı. Bayram Memet’in mezarını buldular. Yüz küsur seneden sonra ABD’de iki aileyi buluşturduk.

KAN DAVASINDAN KAÇTI

Bir başkası Ahmet Dokur, Kiğılı bir dokumacı. Kendi dokuduğu kumaştan kıyafetiyle resmi var. Sene 1907. Köyde sevdiği kızla basılıyor, kızın üç kardeşi peşine düşüyor. Kan davasına dönüşmesin diye gemiyle Amerika’daki eniştesinin yanına gönderiyorlar. ABD’de Türkler’in gittiği kafede onu öldürmeye gelen sevgilisinin küçük kardeşini görüyor. İkramda bulunuyor, ihtiyacını soruyor ve öldürmekten vazgeçiyor kardeş.
Sekiz yıl çalıştıktan sonra 1914’te Harput’a dönüyor Dokur. Sevgilisi evlenmeden beklemiş ama bu kez seferberlikle askere çağrılıyor. Altınların bir kısmını analığına ve kız kardeşlerine veriyor, kalanını evin direğinin dibine gömüyor. 80-100 kadarını da kemerine saklayıp yola çıkıyor. Kafkas Cephesi’nde esir düşünce kurşuna dizilmemek için ölü numarası yapıp, bir Rus askerine altın veriyor. Kaçıyor ama yakalanıyor. Sibirya’ya sürüyorlar. Bolşevik devrimi sırasında iyi davranıyorlar esirlere, yine kaçıyor bu kez Beyaz Ruslar’a esir düşüyor. Bolşevikler’e karşı savaştırılırken yine esir düşüyor. Birliği kurşuna dizilirken atılıp ‘Ben Türküm’ deyince öldürmüyorlar. Kampta pencereden çarşafla kaçıyor. Mançurya’da Japonlar’a esir düşüyor. Dönemin sağlık bakanı Adnan Adıvar Kızılay adına gemi kiralıyor esirleri getirmek için. Kaptan Japon, yıl 1922.
Sekiz yıllık esaretin ardından Akdeniz’e çıkıyorlar bu kez de İtalyanlar el koyuyor gemiye ve ‘harp esirisiniz’ diyorlar. Yunan-Türk savaşı var. İtalyan adası Isanora’ya götürüyorlar, İtalyan savaş kaçaklarının kurşuna dizildiği yer.
Ahmet Dokur nihayet BM kararıyla memlekete dönüyor. Sevgilisi evlenmiş, altınlarını kardeşleri yemiş, bir tek analık tutmuş paraları. O parayla sevgilisinin karşısında ev alıyor. ABD ve Rusya’da gördüğü tarım usullerini kullanıyor. ‘Cennet bahçesi’ diyorlar çiftliğine. Tezgahta kumaş dokuyor, çok becerikli, bir miktar da tütün ekmiş ihtiyacı için fakat yasak. Jandarma yakalıyor, hakime Rusça öğretip kurtuluyor.

ANITKABİR’İN DİREĞİ

Ailesi Makedonya’dan İzmir’e gelen Nazmi Cemal’in macerası da 14 yaşında ABD’ye gitmesiyle başlıyor. Bronx’ta bir direk fabrikası kuruyor, tarih 1937. Her türlü direk ihalesine giriyor. Genellikle 100 feet (30 metre) uzunluğunda bayrak direği yapıyor. 1944’te Anıtkabir projesi başladığında Başvekil Şükrü Saraçoğlu’na bir mektup yazıyor. Türk vatandaşı olarak modern devletin kurucusu Atatürk’e minnettarlığını ifade ediyor ve Anıtkabir’e bayrak direğini hediye etmek istediğini söylüyor. Avrupa 100 feet yaparken bayrak direğini, sırf diğerlerinden daha yüksek olsun diye 110 feet yapıyor, yekpare. Maliyetiyle Amerika’da bir ev alabiliyorsunuz. Gemi masrafı ve 20 yıllık bakımını hibe ediyor.
Amerika’dan törenle yüklüyorlar bayrağı, konsolos ve eşi uğurlamayı yapıyor. İstanbul’dan trenle Ankara’ya gelen bu direğin dikiliş günü Zafer Gazetesi’ne haber oluyor. Bayrağı da ABD’den özel geliyor.
Çanakkale Anıtı yapılırken Nazmi Cemal oraya da direk bağışlıyor. Çünkü ABD’deki Türkler kurtuluşu; Balkanlar’dan ‘çekiliş’, Çanakkale’de ‘direniş’ ve Kurtuluş Savaşı ile ‘kurtuluş’ diye biliyor. Avrupa’nın en büyük direğini Çanakkale’ye de hediye ediyor. New Yorker dergisinin 1953’teki bir sayısında ‘New Yorklular ne konuşuyor?’ bölümünde Nazmi Cemal’in yaptığı direkler anlatılıyor. ABD’nin en büyük bayrak direğinden 10 yıl sonra 22 feetle dünyanın en uzun bayrak direğini yapıyor, o da Venezüela’nın başkenti Caracas’a gidiyor.

MAFYA BABASINA KAFA TUTTU

Balkan Savaşı’nda Yunanistan-Bulgaristan sınırındaki Kayalar’dan kaçan Mehmet’in (Küçük) hikayesi de ilginç. 1910’da ABD’ye göç eden Mehmet, Detroit’te Yahudileri haraca bağlayan Yunan mafya babası Francise’la mücadele etmek için Yahudiler tarafından tutuluyor. Bir pub’da mafya babasını tabancayla öldürüp bir de polis yaralıyor. Uzun süre hapis yatan Mehmet, haraç vermekten kurtardığı Yahudilerin yardımıyla hapisten çıkıyor. 1923 Temmuz’unda Türkiye’ye dönerken gemiye Napoli’den binen Yunanlılarla tartışıp birini bıçaklıyor. Pire Limanı’nda gözaltına alınıyor. Konsolosların araya girmesiyle serbest kalıyor. Tokat tarafında mübadil memurluğu yaparken, bu kez Balkanlar’dan göç eden grupla kavga edip, iddiaya göre yedi kişiyi öldürüyor.

Etiketler:


EN ÇOK OKUNANLAR

    Koç Burcu
    21 Mart - 20 Nisan

    Kişisel farkındalığınızı arttıracak, bilgi kazanmanızı sağlayacak, ama bu esnada bütçenize çok fazla zarar vermeyecek şeyler planlamalısınız. Tüm...Koç Burcu - Bugün

    Boğa Burcu
    21 Nisan - 20 Mayıs

    Başarınızı diğerleriyle de kutlayabilirsiniz. Bilgi toplamalı, bilgilerin gerçekliğinden emin olmalı ve başladığınız işleri bitirmelisiniz. Fark yaratmak istiyorsanız,...Boğa Burcu - Bugün

    İkizler Burcu
    21 Mayıs - 20 Haziran

    Evinizde ve özel ilişkilerinizde yapacağınız değişiklikler duygusal anlamda istikararı sağlayabilir. İş birliğine açık olmanız durumunda, evinizi veya yaşadığınız yeri...İkizler Burcu - Bugün

    Yengeç Burcu
    21 Haziran - 22 Temmuz

    Önemli detayları atlamadığınızdan emin olun. İstediğinizi açık açık ortaya koymak işe yarar çözümler üretmenizde size yardım edebilir....Yengeç Burcu - Bugün

    Aslan Burcu
    23 Temmuz - 23 Ağustos

    Duygusal anlamda motive bir gündesiniz. Yanlış nedenlere dayalı değişiklikler yapmak doğru olmayabilir. Olayları doğru değerlendirmeli, daha alçak...Aslan Burcu - Bugün

    Başak Burcu
    24 Ağustos - 23 Eylül

    Sahip olduğunuzdan daha fazla paranız varmış hissine kapılmayın ve aşırı harcamalardan kaçının. Sizi motive eden kişilerle görüşebileceğiniz bir hafta...Başak Burcu - Bugün

    Terazi Burcu
    24 Eylül - 23 Ekim

    Bu hafta sonu, önemli kişisel değişiklikler yapmanız durumunda kendinizi çok iyi hissedebilirsiniz. Sizi bekleyen güzel bir gelecek varken lüzumsuz...Terazi Burcu - Bugün

    Akrep Burcu
    24 Ekim - 22 Kasım

    Dış etkilere bağlı duygusal durumlarla uğraşabileceğiniz bir hafta sonundasınız. Bazı kişilerin yapacağı son dakika değişiklikleri sizi asıl uğraşmanız gereken işlerden...Akrep Burcu - Bugün

    Yay Burcu
    23 Kasım - 21 Aralık

    Duyduğunuz her şeye inanmamalısınız. Belli anlaşmalar yapmadan ya da bazı sözler vermeden önce, kendi araştırmanızı bizzat yapmanızda fayda var. Bu hafta sonu, elinize...Yay Burcu - Bugün

    Oğlak Burcu
    22 Aralık - 20 Ocak

    Endişelerinizi dile getirerek olaylara netlik kazandırabilir ve doğru kararlar alabilirsiniz. Eviniz ve ailenizle bağlantılı konularla ilgilenirken daha sorumlu davranmalısınız....Oğlak Burcu - Bugün

    Kova Burcu
    21 Ocak - 18 Şubat

    Çok fazla bilgi paylaşımı size ters şekilde geri dönebilir ve size bazı bedeller ödetebilir. Bu hafta sonu, sevdiğiniz kişilerle ilişkilerinizi...Kova Burcu - Bugün

    Balık Burcu
    19 Şubat - 20 Mart

    Bu hafta sonu, bazı işleri ele alış veya uygulayış biçiminizi ya da bilgi edinme ev haber alma yöntemlerinizi gözden geçirebilirsiniz. Bu sayede kendinizi...Balık Burcu - Bugün