Hayvanlara ‘onlar ve bizler’ diye mi yaklaşıyorsunuz?

Hürriyet Haber
03.09.2005 - 00:00 | Son Güncelleme :

Eğer öyleyse, ciddi bir sorununuz olabilir!... Georgia, ziyaretçilerin kendisine yaklaştığını görünce ağzını suyla doldurmak için musluğa koşuyor ve sonra öteki şempanzelerin arasına karışıyor. Georgia, ziyaretçilerden biri yanına gelinceye dek dakikalarca ağzı kapalı bekleyebiliyor. Ağzındaki suyu püskürttüğünde ortalık çığlıklar ve kahkahalarla inliyor. Peki bu muzipliği nasıl değerlendireceğiz?Hayvanları "onlar", insanları "bizler" olarak mı nitelendiriyorsunuz? İnsanların hayvanlar aleminin eşi benzeri olmayan bir türü olduğuna mı inanıyorsunuz? Primatolog Frans de Waal, eğer öyleyseniz sizi "antropoyadsıma" olduğunuzu söylüyor. Bir başka deyişle, öteki hayvanların insanı andıran özelliklerini ve insanların hayvansı yönlerini görmezden geliyorsunuz. Ve çoğumuzun yabancı olduğu şu düşünceleri dile getiriyor: "Ya da, hayvanlara belki de hiç olmadık duygular yakıştırıp köpeklerin suçluluğa kapıldıklarını ve atların onurlu davrandıklarını öne sürüyorsunuz. Hayvanların bu tür duygular yaşamalarının olanaksız olduğunu söylemeye çalışmıyorum. Ne var ki, bu gibi yorumlar genellikle insana özgü duyguların hayvanlara mal edildiği insanbiçimci (antropomorfik) bir temele dayanıyor. Bilim insanları yıllarca insanbiçimciliğe kuşkuyla yaklaşırlarken, antropoyadsımayı da göz ardı etti. Insanoğlu genellikle kendisini farklı bir yere oturtma eğiliminde olduğundan, insanbiçimcilik gerçekten de bir sorun olabilir. İnsanbiçimciliği eleştirenler hayvanların insan olmadıklarını söylüyorlar. Haklılar da. Ancak, bu arada insanların hayvanlar aleminin bir parçası olduğunu unutuyorlar. Şempanze Georgia’nın öyküsü bu duruma ışık tutabilir.Georgia’nın öyküsüGeorgia, Yerkes Ulusal Primat Araştırma Merkezi’nde yaşayan bir şempanze. Ziyaretçilerin kendisine yaklaştığını görünce ağzını suyla doldurmak için musluğa koşuyor ve sonra öteki şempanzelerin arasına karışıyor. Gözlerinden hiç bir şey kaçmayan en sıkı gözlemciler bile onda sıradışı herhangi bir durum sezmiyorlar. Georgia ziyaretçilerden biri yanına gelinceye dek dakikalarca ağzı kapalı bekleyebiliyor. Ağzındaki suyu püskürttüğünde ortalık çığlıklar ve kahkahalarla inliyor. Bir kezinde Georgia’nın musluğa koşturup gizlice yanıma yaklaştığını fark edince, gözlerimi gözlerine dikip Felemenkçe,"Seni gördüm," diyerek onu uyardım. Hemen geriye çekildi. Ağzındaki suyun bir bölümünü tükürdü, bir bölümünü de yuttu. Onun Felemenk dilini anladığını söylemem abes olur. Gelgelelim, yaptığından haberdar olduğumu ve kolay kolay oyuna gelmeyeceğimi sezinlemişti. Mesleği gereği bu canlılarla yakından ilgilenen bizler zaman zaman garip durumlara düşeriz. Onların yaptıklarına insana özgü yorumlar getirmekten kendimizi alamayız. Bu da, çoğu evcil sıçanlar, güvercinler, domuzlar, ya da hayvanla hiç ilgisi olmayan canlılarla çalışan bilim insanlarıyla filozofların yaşadığı türde bir öfkeye yol açar. Ödül getiren oyunEleştirmenlerin aktarmaya çalıştıkları ileti kabaca şöyledir: "Georgia kafasında herhangi bir şeyi tasarlamamıştır; Georgia insanlara şaka yaptığının bilincinde değildir; Georgia yalnızca birtakım şeyleri farelerden çok daha hızlı öğrenebilmektedir." Eleştirmenler Georgia’nın yaptıklarının kökenini onun özünde aramak yerine, çevresinde aramaya ve bunun davranışlarını nasıl biçimlendirdiğini bulmaya çalışırlar. Georgia yalnızca bu tür bir davranışın kendisine insanları kızdırmak ve şaşırtmak gibi karşı konulmaz bir ödül kazandıracağını keşfetmiştir. Iyi de, Georgia’nın öyle davranmasına neden göz yummalı? Aynı şeyi bir insan yapmış olsaydı, bu davranışından sorumlu tutulurdu. O halde bizlerle çok yakın benzerlikler taşıyan bir hayvanın etki-tepki sürecinin edilgen bir aracı sayılması neden? Burada yalnızca insanbiçimcilikle antropoyadsıma arasında bir seçim söz konusu olmakla kalmayıp, bilimin bağrına bastığı cimrilik kavramının iki yönü arasında da bir seçim söz konusudur. Bilişsel cimrilik, olayları daha "basit" zeka yetenekleriyle açıklayabildiğimiz sürece "karmaşık" nitelemelerden uzak durmamızı söyler. Böylelikle, aldatmaca yerine koşullandırılmış tepki gibi basit bir açıklamayla yetinmek durumunda kalırız. Ortak gelişme süreciÖte yandan, evrimsel cimrilik ortak gelişme sürecini göz önünde bulundurur. Yakın benzerlikler taşıyan canlıların aynı davranışları sergilemeleri durumunda bu davranışların altında yatan nedenlerin de büyük bir olasılıkla aynı olduğuna inanır. Bir başka seçenek, benzer davranışlara yol açan farklı süreçlerin evrildiğidir ki, evrimsel açıdan aralarında yalnızca birkaç milyon yıllık bir fark olan canlılar için hiç de ekonomik bir varsayım sayılmaz. Söz gelimi, köpeklerle kurtların sergiledikleri aynı davranışlar için farklı nedenler öne sürmüyorsak, genetik açıdan çok daha yakın benzerlikler taşıyan insanlar ve şempanzeler için neden böylesi bir yaklaşım sergileyelim? Hangi açıklama?Kısacası, bir ikilemle karşı karşıyayız. Karmaşık bilişsel açıklamalar yerine basit olanları yeğlemek zorundayız, ama bu da insanlarla maymunlar arasında hangi ortak davranışa farklı bir açıklama getirildiğine dayanarak bir çifte standart uygulanması anlamına gelmektedir.Belki de kendimize yepyeni sorular sormalıyız. Bir hayvanın zihinsel yaşamını hafifsemenin mi, yoksa onu göklere çıkarmanın mı riskini göze almalıyız? Insanbiçimcilikle antropoyadsıma arasında bir benzerlik olduğuna ve her birinin de kendine özgü güçlü ve güçsüz yanları bulunduğuna göre, basit bir yanıt söz konusu olamaz. Oysa, olay evrimsel bir bakış açısından ele alındığında, antropoyadsımanın giderek kuşku götürdüğünü söylemek hiç de yanlış olmaz. Görünüşe bakılırsa, karmaşık ve bildik bir içsel yaşam Georgia’nın yaramazlığına getirilebilecek en pinti açıklama olacaktır.

Etiketler:

EN ÇOK OKUNANLAR

    Koç Burcu
    21 Mart - 20 Nisan

    Kişisel farkındalığınızı arttıracak, bilgi kazanmanızı sağlayacak, ama bu esnada bütçenize çok fazla zarar vermeyecek şeyler planlamalısınız. Tüm...Koç Burcu - Bugün

    Boğa Burcu
    21 Nisan - 20 Mayıs

    Başarınızı diğerleriyle de kutlayabilirsiniz. Bilgi toplamalı, bilgilerin gerçekliğinden emin olmalı ve başladığınız işleri bitirmelisiniz. Fark yaratmak istiyorsanız,...Boğa Burcu - Bugün

    İkizler Burcu
    21 Mayıs - 20 Haziran

    Evinizde ve özel ilişkilerinizde yapacağınız değişiklikler duygusal anlamda istikararı sağlayabilir. İş birliğine açık olmanız durumunda, evinizi veya yaşadığınız yeri...İkizler Burcu - Bugün

    Yengeç Burcu
    21 Haziran - 22 Temmuz

    Önemli detayları atlamadığınızdan emin olun. İstediğinizi açık açık ortaya koymak işe yarar çözümler üretmenizde size yardım edebilir....Yengeç Burcu - Bugün

    Aslan Burcu
    23 Temmuz - 23 Ağustos

    Duygusal anlamda motive bir gündesiniz. Yanlış nedenlere dayalı değişiklikler yapmak doğru olmayabilir. Olayları doğru değerlendirmeli, daha alçak...Aslan Burcu - Bugün

    Başak Burcu
    24 Ağustos - 23 Eylül

    Sahip olduğunuzdan daha fazla paranız varmış hissine kapılmayın ve aşırı harcamalardan kaçının. Sizi motive eden kişilerle görüşebileceğiniz bir hafta...Başak Burcu - Bugün

    Terazi Burcu
    24 Eylül - 23 Ekim

    Bu hafta sonu, önemli kişisel değişiklikler yapmanız durumunda kendinizi çok iyi hissedebilirsiniz. Sizi bekleyen güzel bir gelecek varken lüzumsuz...Terazi Burcu - Bugün

    Akrep Burcu
    24 Ekim - 22 Kasım

    Dış etkilere bağlı duygusal durumlarla uğraşabileceğiniz bir hafta sonundasınız. Bazı kişilerin yapacağı son dakika değişiklikleri sizi asıl uğraşmanız gereken işlerden...Akrep Burcu - Bugün

    Yay Burcu
    23 Kasım - 21 Aralık

    Duyduğunuz her şeye inanmamalısınız. Belli anlaşmalar yapmadan ya da bazı sözler vermeden önce, kendi araştırmanızı bizzat yapmanızda fayda var. Bu hafta sonu, elinize...Yay Burcu - Bugün

    Oğlak Burcu
    22 Aralık - 20 Ocak

    Endişelerinizi dile getirerek olaylara netlik kazandırabilir ve doğru kararlar alabilirsiniz. Eviniz ve ailenizle bağlantılı konularla ilgilenirken daha sorumlu davranmalısınız....Oğlak Burcu - Bugün

    Kova Burcu
    21 Ocak - 18 Şubat

    Çok fazla bilgi paylaşımı size ters şekilde geri dönebilir ve size bazı bedeller ödetebilir. Bu hafta sonu, sevdiğiniz kişilerle ilişkilerinizi...Kova Burcu - Bugün

    Balık Burcu
    19 Şubat - 20 Mart

    Bu hafta sonu, bazı işleri ele alış veya uygulayış biçiminizi ya da bilgi edinme ev haber alma yöntemlerinizi gözden geçirebilirsiniz. Bu sayede kendinizi...Balık Burcu - Bugün