Erkek balıklar efemineleşiyor timsahların penisi küçülüyor

Yeni Türkü grubu, ‘Telli Turna’ şarkısında, ‘Biz büyüdük ve kirlendi dünya’ derken herhalde bunu kastediyordu. Derelerin kırmızı akmasına, bulutların termik santral karasına boyanmasına alışmıştık gerçi ama şimdi de zenobiyotiklerin, yani kalıcı kimyasalların etkileri ortaya çıktı.

Ayten SERİN
04.09.2005 - 01:02 | Son Güncelleme :

Amerika’da erkek balıkların efemineleştiğini, erkek timsahların penis boylarının kısaldığını gören bilimadamları nedenini araştırdı. Yapılan testlerde ise, hayvanların östrojen (kadınlık hormonu) seviyesinin artıp, testosteron (erkeklik hormonu) seviyesinin düştüğü saptandı. Ortaya atılan tezlerden en güçlüsü; buna, tuvaletten kanalizasyona, oradan denize ulaşan menopoz ilaçları ve doğum kontrol haplarının neden olduğu. Zira mevcut teknoloji, arıtmada östrojeni ayrıştırmayı mümkün kılamıyor.

100 BİNDEN FAZLA TÜR

Yiyeceklerde kullanılan bazı koruyucu maddeler, kokular, tatlandırıcılar, deterjanlar ve ilaçlar gibi gruplara ayrılan 100 binden fazla kimyasal bileşik, zenobiyotikler yani kalıcı kimyasallar kapsamına giriyor. Bu maddeler; endüstriyel, tarımsal veya evsel atıklar yoluyla doğaya karışıyor. Ve sadece balıkları, timsahları etkilemiyorlar. Evde kullandıktan sonra attığımızı düşündüğümüz bu maddelerin çoğu bir şekilde bize de geri dönüyorlar. Nasıl mı?

Birincil olarak, atıldıkları sulardaki balıkları etkiliyor, onların üreme dengesini bozuyorlar. Sonra da balıkları yiyen insanları etkiliyorlar.

SENTETİK ÖSTROJENİN ÖMRÜ

O bize dönen kalıcı kimyasalların bir bölümü, insan ve hayvanların endokrin sistemini yani hormonal dengesini etkileyen nitelikte. Batı’da, zenobiyotikler üzerine yapılan çalışmaların çoğu da hormonal etkiler konusunda.

En çok üzerinde durulan östrojen hormonu. Çünkü kadınların menopoz döneminde ya da doğum kontrol haplarıyla aldığı suni östrojen hormonu, idrar yoluyla atılıyor ve kanalizasyon sistemine oradan da doğal su kaynaklarımıza karışıyor. Kanada’da yayınlanan Eco Journal dergisine göre Kanada’da istatistikler 12 yaşın üstündeki kadınların yüzde 16’sının doğum kontrol hapları ya da hormon tedavisi gibi nedenlerle sentetik östrojen kullandığını gösteriyor. Araştırmalara göre de, doğal östrojen daha kolay parçalanabilirken, sentetik östrojen, parçalanmaya karşı çok daha dirençli. Balıkların da tavırlarını değiştiren işte büyük ihtimalle o sentetik östrojenler.

ÇİFT CİNSİYETLİ HAYVANLAR ALEMİ

Çift cinsiyetli hayvanlar, ilk olarak 1970’lerde farkedildi ancak o zamanlar bunun rastlantısal olduğu düşünüldü. 1990’ların başlarında biyologlar Florida’da yüksek kirlilik oranındaki göllerde feminize olmuş timsahlar bulduğunda bunun kimyasallardan kaynaklanabileceğinden şüphelenmeye başladılar. Apopka Gölü’nde erkek timsahların penis boylarında kısalma, östrojen seviyelerinde artış, testosteron seviyelerinde düşüş, cinsiyetler arası karakter özellikleri görüldü. Bunun DDE adlı bir tarım ilacı türevinin göle bırakılması nedeniyle olduğuna inanılıyor. Bu kimyasal gölün tabanına çökelip biriktiği için yıllar sonra bile timsahları etkiliyordu, daha temiz göllerdeki diğer timsahlar bu belirtileri göstermiyordu.

Brunel Üniversitesi’nin ve İngiliz hükümetinin görevlendirdiği araştırmacılar, bazı erkek balıkların karışık hormonlarla dünyaya geldiğini hatta kimilerinin sperm kanalları yerine yumurtası olduğunu rapor etti. Araştırmada bakılan, atıksu boşaltılan sekiz nehirden ikisinde tesadüfen örnek alınan erkek balıkların tamamı az veya çok dişi üreme organlarına sahipti. Diğer altı nehirde ise bu oran erkek balıkların yüzde 20’si ile yüzde 80’i arasında değişiyordu. Arıtma tesisinden geçirildikten sonra çıkan bazı deterjan maddelerinin, efeminasyonun ana nedeni olduğu düşünülüyor.

Çevre kuruluşu Environnement Kanada’nın bulgularına göre, endüstriyel kimyasallara ve böcek ilaçlarına maruz kalan bazı kuş ve balıklarda embriyo ölümleri ve bozulmaları görüldü. Balık yiyen kuşlarda tiroid ve bağışıklık fonksiyonlarında bozulmalar oldu.

Tüm dünyada kuş sürüleri hormonal bozukluk işaretleri gösteriyor. Tarım ilacı DDT’den dolayı yumurta kabuklarının incelmesi, PCB maddesi ve çok zehirli bir madde olan dioksinlerden kaynaklanan bazı deformasyonlar görüldü. Kabuk incelmesi sorunu birçok ülkede DDT’nin yasaklanmasıyla aşıldı.

Kanada’da St. Lawrence Nehri’nde yaşayan Beluga balinalarında artan tümör oluşumları ve çift cinsiyetlilik görüldü. Bütün bunlar daha az kirlenmiş alanlardaki balinalarda görülmedi. Bu nehir, kimyasal madde trafiğinde önemli geçiş yollarından biri.

Her ne kadar doğada görülen etkiler daha çok erkeklerin dişileşmesi yönünde olsa da erkeklik hormonuyla ilgili etkiler de var. Bununla ilgili ilk veri, 1980’de kağıt ve kağıt hamuru fabrika atıklarının, nehre girdiği noktada yaşayan balıkları erkekleştirmesi oldu. Çünkü çalışmalar atık tesislerinin suyunda doğal androjenin de (erkeklik hormonu) bulunduğunu gösteriyor.

Gemi omurgası boyamada kullanılan birçok boyanın içinde yer alan TBT maddesinin de dişi yumuşakçaların kısmi olarak ara cinsiyet belirtilerini göstermesine yol açıyor. İngiltere’deki Plymouth Sound’da deniz salyangozları, sağ dokunaçlarının altında penis benzeri yapı geliştirdiler. Amerikan çamur salyangozunda da, dişilerde penis ve sperm kanalı gelişimi belirlendi.

TÜRKİYE’DEKİ ZENOBİYOTİKLERİ İTÜ ARAŞTIRACAK

İTÜ İnşaat Fakültesi Dekanı ve aynı zamanda Çevre Mühendisliği Öğretim Üyesi Prof. Derin Orhon, AB’nin bu konuda yayınladığı direktiflere paralel olarak ‘Kentsel Su Döngüsünde Zenobiyotikler’ isimli bir proje başlatacaklarını açıkladı. İTÜ Çevre Biyoteknolojisi Araştırma Grubu’nun yürüteceği ve üç yıl sürecek olan çalışmaya, Atatürk Üniversitesi, Biruni Çevre Laboratuvarı ve Kocaeli Üniversitesi de bilimsel olarak katılacak. Orhon, dünyada bu konuda çalışan birkaç aktif ve öncü gruptan biri olduklarını söylüyor: ‘Projeyi Çevre ve Orman Bakanlığı ile birlikte TÜbİtak’a sunmak istiyoruz. Bunun sonuçlarından herkes yararlanacak. Biz sonuçları önce bilimsel olarak irdeleyeceğiz sonra da pratik yansımalarını bulup bunları yönetmeliklere koyacağız. Ayrışmayan organik kimyasalların, çoğu petrokimya ürünleri. Ama hayatımızda hemen her yerde varlar. Tekstilde, deride, ilaç sanayiinde... Projede önce kalıcı kimyasalları tespit ve bunları arıtma yöntemlerine bakacağız. Arıtma olmuyorsa da yeni yöntemlerle bunların parçalanmalarını sağlayacağız. Dünyada kalıcı organikler konusunda çok az şey biliniyor. Şu anda Avrupa Birliği’nin belirlediği ve yerine başka maddeler kullanılmasını istediği 30 civarında kalıcı kimyasal var ama bu daha Türkiye’de tam uygulamaya geçmiş değil. Biz projede zararlı madde statüsüne girebilecek 1000 kadar maddeyi inceleyeceğiz. Tabii sayıları aslında çok daha fazla.’

SADECE BALIKLAR DEĞİL İNSANLAR DA ETKİLENİYOR

Kuzey Amerika’daki Great Lakes’te (Büyük Göller) yetişen balıklardan yüksek miktarda yiyen annelerin çocukları üzerinde yapılan bir araştırma çocukların gelişmelerinde bozukluklar (okuma, konuşma, öğrenmede güçlük), davranış bozuklukları (sınıf düzenini bozucu davranış) zeka bozuklukları (IQ seviyeleri ortalamadan 4 puan düşük) olduğunu gösterdi. Araştırmalar bu problemlerin doğum sonrası başka nedenlerden değil sadece balık tüketiminden kaynaklandığını ortaya çıkardı.

Ergenlik çağına geldiklerinde anormal olarak kısa penise sahip olan erkeklerin annelerinin hamilelik öncesi yüksek miktarda PCB maddesine maruz kaldığı anlaşıldı. PCB’ler, ABD’de 1930-70 arasında yoğun olarak floresan lambalarında, kopya kağıtlarında, hidrolik ve elektrik teçhizatlarında kullanılıyordu. Ekipman kullanılırken çöpe atılsa bile doğaya salınarak etkisini sürdürüyor. Şu anda Kuzey Amerika’da kullanımı yasak olan bu madde, dünyada çok yerde kullanılmaya devam ediyor.

Uzun yıllar tarım ilacı olarak kullanılan DDT gibi kimyasalların ekosisteme ve insana yaptığı hormonal etki, zamanla ortaya çıktı. Örneğin havadan DDT ilaçlaması için taşıma yapan işçilerin sperm sayılarında azalma veya böcek ilacı üreten fabrika çalışanlarında cinsel istek azalması tespit edildi.

Etiketler:


EN ÇOK OKUNANLAR

    Koç Burcu
    21 Mart - 20 Nisan

    Kişisel farkındalığınızı arttıracak, bilgi kazanmanızı sağlayacak, ama bu esnada bütçenize çok fazla zarar vermeyecek şeyler planlamalısınız. Tüm...Koç Burcu - Bugün

    Boğa Burcu
    21 Nisan - 20 Mayıs

    Başarınızı diğerleriyle de kutlayabilirsiniz. Bilgi toplamalı, bilgilerin gerçekliğinden emin olmalı ve başladığınız işleri bitirmelisiniz. Fark yaratmak istiyorsanız,...Boğa Burcu - Bugün

    İkizler Burcu
    21 Mayıs - 20 Haziran

    Evinizde ve özel ilişkilerinizde yapacağınız değişiklikler duygusal anlamda istikararı sağlayabilir. İş birliğine açık olmanız durumunda, evinizi veya yaşadığınız yeri...İkizler Burcu - Bugün

    Yengeç Burcu
    21 Haziran - 22 Temmuz

    Önemli detayları atlamadığınızdan emin olun. İstediğinizi açık açık ortaya koymak işe yarar çözümler üretmenizde size yardım edebilir....Yengeç Burcu - Bugün

    Aslan Burcu
    23 Temmuz - 23 Ağustos

    Duygusal anlamda motive bir gündesiniz. Yanlış nedenlere dayalı değişiklikler yapmak doğru olmayabilir. Olayları doğru değerlendirmeli, daha alçak...Aslan Burcu - Bugün

    Başak Burcu
    24 Ağustos - 23 Eylül

    Sahip olduğunuzdan daha fazla paranız varmış hissine kapılmayın ve aşırı harcamalardan kaçının. Sizi motive eden kişilerle görüşebileceğiniz bir hafta...Başak Burcu - Bugün

    Terazi Burcu
    24 Eylül - 23 Ekim

    Bu hafta sonu, önemli kişisel değişiklikler yapmanız durumunda kendinizi çok iyi hissedebilirsiniz. Sizi bekleyen güzel bir gelecek varken lüzumsuz...Terazi Burcu - Bugün

    Akrep Burcu
    24 Ekim - 22 Kasım

    Dış etkilere bağlı duygusal durumlarla uğraşabileceğiniz bir hafta sonundasınız. Bazı kişilerin yapacağı son dakika değişiklikleri sizi asıl uğraşmanız gereken işlerden...Akrep Burcu - Bugün

    Yay Burcu
    23 Kasım - 21 Aralık

    Duyduğunuz her şeye inanmamalısınız. Belli anlaşmalar yapmadan ya da bazı sözler vermeden önce, kendi araştırmanızı bizzat yapmanızda fayda var. Bu hafta sonu, elinize...Yay Burcu - Bugün

    Oğlak Burcu
    22 Aralık - 20 Ocak

    Endişelerinizi dile getirerek olaylara netlik kazandırabilir ve doğru kararlar alabilirsiniz. Eviniz ve ailenizle bağlantılı konularla ilgilenirken daha sorumlu davranmalısınız....Oğlak Burcu - Bugün

    Kova Burcu
    21 Ocak - 18 Şubat

    Çok fazla bilgi paylaşımı size ters şekilde geri dönebilir ve size bazı bedeller ödetebilir. Bu hafta sonu, sevdiğiniz kişilerle ilişkilerinizi...Kova Burcu - Bugün

    Balık Burcu
    19 Şubat - 20 Mart

    Bu hafta sonu, bazı işleri ele alış veya uygulayış biçiminizi ya da bilgi edinme ev haber alma yöntemlerinizi gözden geçirebilirsiniz. Bu sayede kendinizi...Balık Burcu - Bugün