Dünya’nın merkezine giden bir yol var!

Hürriyet Haber
30.04.2004 - 00:00 | Son Güncelleme :

Okyanusların zeminindeki volkanik ‘sıcak noktalar’, adeta Dünya’nın merkezine doğru bir geçit açıyorlar. Buradan yola çıkıp gezegenimizin yerbilimsel ayrıntılarına tanık olabiliriz. Devasa, zorlu ve teknik açıdan ulaşılması son derece güç....25 yıl önce tesadüf sonucu sıcak su (hidrotermal) kaynakların keşfedildiği okyanus dipleri yavaş yavaş sırlarını açığa çıkarıyor. Üstelik denizler, sadece kendi sırlarını değil Dünyamızın derinliğindeki katmanlarla igili gizleri de barındırıyor. Gerçi Jules Verne’in öngördüğü ‘Dünya’nın merkezine seyahat’in yakın gelecekte gerçekleşebileceği olasılığı henüz ufukta yok! Ama çok sayıda dolaylı yöntemle ‘içeride ne var ne yok’, biraz anlamak mümkün.. Bu konuda özellikle de tıpta kullanılana benzer, tomografi aracılığıyla sismik dalgaların yayılımı izleniyor. Bilim adamları Dünya’nın kabuğu, üst ve alt katmanları, çekirdek gibi belli başlı unsurlarını saptamış olsalar da hala bunların kimyasal oluşumu, sıcaklığı, olası hareketleri v.b. gibi çok fazla belirsizlikler söz konusu. Kısacası, yanıtının belki de okyanusun derinliklerinde olduğu pek çok soru işareti var! Özellikle de ‘sıcak nokta’ olarak adlandırılan ve son yıllarda pek çok araştırma ve sismik ölçümlere konu olan tuhaf jeolojik yapılarda, Dünya’nın oluşumu hakkında önemli ipuçları bulunuyor. Önemli bir hamleYaklaşık 40 yıldır bilinen bu ‘sıcak noktalar’ın sayısı elli civarında. Bu volkanlar her zaman kıtaların altında ya da sınırında ortaya çıktı. En gencinden en yaşlısına doğru sıralanan uzun bir dağ tacının ucunda yer alıyorlar. Bu zincir, binlerce kilometrelik bir alana yayılıyor. Sıcak noktalar sönmüş volkanlardan oluşan bu dağ sırasında yer alıyor. Bunlar üfleç gibi çalışıyor: Dünya’nın derinliklerden sıcak ve akışkansı kayalar, yukarıya doğru püskürtülüyor. Şimdiye kadar hiç kimse çok derinlerdeki bir püskürtücüyü ayrıntılı olarak görememişti. Geçen Aralık ayında Rafaella Montelli, 2900 km. derinlikte bu püskürtücülerin varlığını belirledi. 2002’de sıcak noktaları üç kategoride sınıflandıran bir makale yayımladı. Bu kategoriler, ABD Yellowstone’da kökleri yüzeysel olanlar, Tahiti’de ikincil püskürtücüler meydana getiren ‘süper püskürtücüler’ ve Hawai’de çok derinlerdeki sıcak noktalar. 1000 km.’lik bir göç!1987 yılında, sıcak noktaların her zaman sabit olmadığının gösterilmesi, bilim dünyasını büyük bir şaşkınlığa uğratmıştı; bu yeni araştırma sayesinde, bunlardan en derin olanlarında - 80 ve Ğ47 milyon yılları arasında bin kilometrelik bir göç meydana geldiği saptandı. Sıcak noktalar Dünyamız’ın tarihiyle ilgili olarak önemli bulgular içeriyor. Nitekim, bunlardan en eskisini bulmak üzere denizaltındaki tepe sıraları incelendiğinde bazen, ‘büyük bazalt bölgeler’ ya da ‘kapanlar’ olarak adlandırılan ilginç jeolojik yapılara rastlanabiliyor. Bunlar, aralarında en tanınmışı Hindistan’ın güneyinde Deccan kapanları olan, üst üste yerleşmiş dev platolardan oluşan devasa bazalt birkimleri. Etyopya ve Sibirya’da da bunlara rastlanıyor. Bunların kökeninde, kıtaların oluşumundan önce 2- 10 milyon km2 arası lav bulunduğundan homojen bir nitelik görülüyor. Bu derece büyük bir lav hacminin ortaya çıkışı şimdiye kadar Dünya’nın merkeziyle ilgili dikkat çekmemiş önemli bir olaya da işaret ediyor. Gerçekte, erimiş kaya başlangıçtaki hacmin yüzde 10’unu geçmiyor. Bu nedenle, bazalt bir bölgenin oluşumu 50 milyon km3’lük kayanın, yani çapı 500 km. olan bir kürenin erimesini gerektiriyor! Kısacası, gezegenimiz derinliklerdeki sıcaklığını boşaltmak için sanki 30 milyon yılda bir, yüzeyde patlayan devasa bir sıcak kaya balonu oluşturuyor. Bu balon kabukta, kapanması yüz milyonlarca yıl sürebilecek bir yarık oluşturuyor. Bu kanal aracılığıyla dipteki madde daha düşük bir debiyle yüzeye çıkışını sürdürüp denizdeki tepeleri meydana getiriyor. Dünya’nın tarihine ışık tutan sıcak noktalar geçmişteki kaotik olayları ve nedenlerini de açıklayabilir.Mavi gezegen belgeseliBBC’nin hazırladığı The Blue Planet ve Fransa’da yayımlanan Mavi Gezegen belgeselleri, denizin derinlikleriyle ilgili şimdiye kadar hazırlanmış en iddialı programlar oldu ve bilim adamları bu çekimler sırasında denizlerde yeni canlı türleri belirledi. Bu filmi hazırlamak için 10 milyon euro tutarında bir bütçe, beş yıllık bir çalışma süresi gerekti; toplam 3000 gün süren çekim süresince Kutuplar’dan mercan kayalıklarına kadar 200 değişik alan kullanıldı. Kalifoniya’da Monterey Körfezi Balina Gözlemleme Merkezi’nde balinagiller davranış uzmanı Nancy Black bu film sayesinde balinaların peşi sıra giden falyanosları baştan sona izleyebildiklerini ifade ediyor. BBC Doğa Tarihi Bölümü Yöneticisi ve ‘Mavi gezegen’in yapımcısı Alastair Fothergill ‘Bu projeyi gündeme getirirken amacımız, hayvan davranışlarıyla ilgili o zamana dek kimsenin görmediği görüntüler sunmaktı’ diyor. ‘Canlıları, Dünya’daki volkanlar şekillendirdi’Dünya bilimindeki gelişmeler Dünya’nın derinliklerindeki katmanların aktivitesinin biyosferin yani canlının şekillenmesine katkıda bulunduğunu gösteriyor. Yaşam tarihinde belli başlı 6 ya da 7 felakete tanık olundu; bu felaketler sırasında bitki ve hayvan toplulukları köklü değişimler geçirip büyük çaplı yok oluşlara maruz kaldılar. Birinci Zaman’ın (250 milyon yıl önce) sonunda türlerin yüzde 95’i, canlıların yüzde 99’u yok oldu. Daha sonra, İkinci Zaman’ın (65 milyon yıl önce) sonunda, dinozorlarla beraber bu kez türlerin yüzde 65’i yok oldu. Bu kitlesel yok oluşların, atmosferi zehirleyip iklimi değiştiren şiddetli volkanik patlamalardan kaynaklandığını düşünüyorum... Çok kısa sürede ortaya çıkan jeolojik nesneler de çevreyi kaotik bir biçimde değiştirmiş olmalı. (Prof. Vincent Courtillot)Olgular ve rakamlar Dünya değişik kalınlıkta ve bileşimde, soğan kabuğu gibi sıralanmış bir dizi katmandan oluşmuştur. Bunlardan en dışta bulunanı kabuktur ve ortalam 30 km.’dir. Okyanusların altında ince ve bazalt bakımından zengin, kıtalarda ise daha kalın, daha hafif ve granit bakımından zengindir. Sonra 400 km’yi kaplayan üst katman ve 1800 km’lik alt katman vardır; bunlar bir geçiş bölgesiyle birbirlerinden ayrılmışlardır. Çekirdek 2900 km. diptedir. Yarıçapı 3500 km.dir. Demir, nikel ve kükürt karışımından oluştuğundan merkezde yüksek yoğunluklu katı bir tane vardır.Sıcak noktaların görünüşüDenizlatındaki bazı volkanlar 2900 km. derinlikte ortaya çıkan sıcak kaya püskürtücüleri gibi hareket edebilir. Bu çıkış sırasında kaya, üfleç gibi Dünya’nın kabuğunu delip volkanik bir ada oluşturabilir. Zamanla, tektonik plakanın meydana getirdiği volkan lav olmadığı için sönerken püskürtücüye dikey olarak bir başka volkan oluşur ve bu böyle sürüp gider. Sonuçta bir takımadalar sırası ortaya çıkar.

Etiketler:

EN ÇOK OKUNANLAR

    Koç Burcu
    21 Mart - 20 Nisan

    Kişisel farkındalığınızı arttıracak, bilgi kazanmanızı sağlayacak, ama bu esnada bütçenize çok fazla zarar vermeyecek şeyler planlamalısınız. Tüm...Koç Burcu - Bugün

    Boğa Burcu
    21 Nisan - 20 Mayıs

    Başarınızı diğerleriyle de kutlayabilirsiniz. Bilgi toplamalı, bilgilerin gerçekliğinden emin olmalı ve başladığınız işleri bitirmelisiniz. Fark yaratmak istiyorsanız,...Boğa Burcu - Bugün

    İkizler Burcu
    21 Mayıs - 20 Haziran

    Evinizde ve özel ilişkilerinizde yapacağınız değişiklikler duygusal anlamda istikararı sağlayabilir. İş birliğine açık olmanız durumunda, evinizi veya yaşadığınız yeri...İkizler Burcu - Bugün

    Yengeç Burcu
    21 Haziran - 22 Temmuz

    Önemli detayları atlamadığınızdan emin olun. İstediğinizi açık açık ortaya koymak işe yarar çözümler üretmenizde size yardım edebilir....Yengeç Burcu - Bugün

    Aslan Burcu
    23 Temmuz - 23 Ağustos

    Duygusal anlamda motive bir gündesiniz. Yanlış nedenlere dayalı değişiklikler yapmak doğru olmayabilir. Olayları doğru değerlendirmeli, daha alçak...Aslan Burcu - Bugün

    Başak Burcu
    24 Ağustos - 23 Eylül

    Sahip olduğunuzdan daha fazla paranız varmış hissine kapılmayın ve aşırı harcamalardan kaçının. Sizi motive eden kişilerle görüşebileceğiniz bir hafta...Başak Burcu - Bugün

    Terazi Burcu
    24 Eylül - 23 Ekim

    Bu hafta sonu, önemli kişisel değişiklikler yapmanız durumunda kendinizi çok iyi hissedebilirsiniz. Sizi bekleyen güzel bir gelecek varken lüzumsuz...Terazi Burcu - Bugün

    Akrep Burcu
    24 Ekim - 22 Kasım

    Dış etkilere bağlı duygusal durumlarla uğraşabileceğiniz bir hafta sonundasınız. Bazı kişilerin yapacağı son dakika değişiklikleri sizi asıl uğraşmanız gereken işlerden...Akrep Burcu - Bugün

    Yay Burcu
    23 Kasım - 21 Aralık

    Duyduğunuz her şeye inanmamalısınız. Belli anlaşmalar yapmadan ya da bazı sözler vermeden önce, kendi araştırmanızı bizzat yapmanızda fayda var. Bu hafta sonu, elinize...Yay Burcu - Bugün

    Oğlak Burcu
    22 Aralık - 20 Ocak

    Endişelerinizi dile getirerek olaylara netlik kazandırabilir ve doğru kararlar alabilirsiniz. Eviniz ve ailenizle bağlantılı konularla ilgilenirken daha sorumlu davranmalısınız....Oğlak Burcu - Bugün

    Kova Burcu
    21 Ocak - 18 Şubat

    Çok fazla bilgi paylaşımı size ters şekilde geri dönebilir ve size bazı bedeller ödetebilir. Bu hafta sonu, sevdiğiniz kişilerle ilişkilerinizi...Kova Burcu - Bugün

    Balık Burcu
    19 Şubat - 20 Mart

    Bu hafta sonu, bazı işleri ele alış veya uygulayış biçiminizi ya da bilgi edinme ev haber alma yöntemlerinizi gözden geçirebilirsiniz. Bu sayede kendinizi...Balık Burcu - Bugün